Сайдыы оннугар 20 сыллаах та²нары тµ´µµ

Диана Николаева.

2008 сыл бэс ыйын 21 кµнµгэр Саха сирин иитэн олорор алмаас хостуур «АЛРОСА» АК уопсай мунньа±а буолан ааспытын ту´унан ха´ыаттарынан, тэлэбиидэнньэнэн киэ²ник сырдаттылар. Итиннэ биллибитинэн «АЛРОСА» сыллаа±ы дохуота 67 млрд. солкуобайга тэ²нэ´эр эбит. Ити µлµгэрдээх с³±µмэр сµµнэ тэрилтэ µбµн-харчытын дьа´айарга баара-суо±а 15 ки´илээх Кэтиир Сµбэ сыл аайы са²а састааптаах талыллар. Быйылгы Кэтиир Сµбэ чилиэннэрин ортотугар Дьокуускайга биир кыра тэрилтэни кыайан салайбакка а±ыйах хонуктаахха банкрот о²орбут ки´и киирбититтэн дьиктиргээн, билэр экэнэмииспэр тиийэн бы´аарарыгар к³рд³стµм.

– Сµµрбэ сыллаа±ыта М.Горбачёв уларыта тутуута са±аланан, Россия±а барытыгар курдук, Саха сирин дьонун-сэргэтин ³й³-санаата эмиэ сэргэхсийбитэ. Итинтэн сиэттэрэн тахсыбыт политическай процестар тµмµктэригэр республика Суверенитетын ту´унан Декларация ылыныллыбыта. Оччотоо±у республика салалтата экономикабытын олохтоох дьон ту´угар µлэлииргэ хайы´ыннарбыта. 1992 сыллаахха Саха сирин бюджетын тыына буолан олорор «Якуталмаз» НПХ сабыылаах акционернай тэрилтэ оҥотторбуттара. АЛРОСА µлэтин дьайыыта, киртитиитэ тиийэр 8 улуустара учредитель буолбуттара, барыы´ыттан µллэстэри улахан киирсии тµмµгэр ситиспиттэрэ. Элбэх улуустарга алмаас кырыылыыр собуоттар арыллан µлэлээбиттэрэ. ¥лэ миэстэлэрэ арыллыбыттара. Тыа о±олоро алмаас кырыылааччы µ³рэ±эр µ³рэммиттэрэ. Олохтоох бюджетка харчы киирэр буолбута. Ол тµмµгэр тыа дьоно инникилээх курдук санаммыттара. Олоххо дьулу´уулара кµµ´µрбµтэ, промышленность ту´атын кытта билсэн барбыттара. Онтон бµгµн ол собуоттарбыт суох буоллулар. Ол аата 20 сыллаах та²нары тµ´µµ барда.

– Эн то±о та²нары тµ´µµ диигиний, атыттар сайдыы дииллэр уонна сорохтор ол рентабельнайа суох собуоттар сабыллыбыттара экономика к³рд³рµµлэрин тупсарар диэн µ³рэллэр.

– Чэ, сыыппаларынан к³рµ³ххэ. Аан бастаан тэриллэригэр «АЛРОСА» 200 000 устуука акция та´аарыллыбыта. Биир акция 10 000 солкуобайдааҕºªªªа. Олор маннык µллэ´иллибиттэрэ: Саха сирин Правительствотын уонна 8 улуустарын ³лµµлэрэ 80 000 устуука этэ (40%). Российскай Федерация – 74 000 (37%), хампаанньа коллектива – 46 000 (23%). В.Путин уураа±ын толорон федерализациялыырга анаан эбии акциялары та´аарбыттарын (допэмиссия о²орбуттарын) тµмµгэр: акция уопсай ахсаана 460 000 буолла (260 000 акция эбии та±ыста). Мантан Саха сирэ – 184 000 (40%), РФ – 230 000+1 (50%+1акция), коллектив 46 000-1 (10%-1 акция) акцияланнылар. Допэмиссия 1 акциятын сыаната 100 000 солкуобай. Сокуон бы´ыытынан, акцияны µллэстибэттэр, кыттыгастаах ³рµттэр атыыла´ан ылаллар. Кэли²²и акциялар барыта федеральнай бас билииттэн т³л³ннµлэр диэн буолла. Ол эрээри бу сырыыга ким да уу харчынан т³л³³б³т³, сиртэн хостонор баайдар суоттарыгар о²о´улунна диэн бы´аардылар. Доэмиссия кэнниттэн Саха сирин 40% акцията уларыйбакка хаалла. Ханнык усулуобуйаларга? Ити ту´унан а´а±ас кэпсэтии та´аарар наада, республика нэ´илиэнньэтигэр итинтэн т³´³ µптэнэрбит, тугу сµµйтэрэрбит эбэтэр сµµйэрбит ту´унан толору информация тиэрдиллиэхтээх. Кµн бµгµн биир акция рыночнай сыаната 850 000 солкуобай. £ск³ улуус 2 000 акциятын (1%) атыылыыр тµбэлтэтигэр, 1,7 млрд. солкуобайданар кэмэ кэллэ. Ол ту´унан Израильга, Москва±а кэпсэтии элбээтэ дииллэр. Онтон Саха сиригэр ы´ыахтар айдааннара. Урут бюджеппыт «АЛРОСА»тан аренда харчыта диэн 10, 5 млрд. солкуобай уу харчыны ылара (АЛРОСА сыллааҕы дохуотуттан 15%-н). Ону ылбат буоллубут. Ити колониальнай система±а т³ннµµ буолар.

– Ол то±о колониальнай система±а т³ннµµ диигиний?

– Аляска штатыгар икки т³гµл губернатордаабыт Уолтер Хикл диэн ки´и 2002 сыллаахха колониялар тустарынан экономическай ³йд³бµлµ а´а±астык бы´аарар кинигэ суруйан та´аарда. Кини бы´аарыыта судургу – ³ск³тµн хайа сиргэ-дойдуга сиртэн хостонор баайы хостооччулар араас нолуоктартан ураты хостуур нефтэриттэн, гаастарыттан, алмаастарыттан уо.д.а. ылар дохуоттарыттан 12,5%-н итэҕэһэ суоҕу олохтоох бюджетка босхо хаалларбат буоллахтарына (сир түүтүн) – колонизатордар буолаллар диир. Аляска±а сылга 70 м³л. тонна ньиэп хостонор. 1969 сыллаахха Уолтер Хикл туруорсуутунан штат ньиэпээх сир арендата диэн (ренталз) 22,5 млрд солкуобайы ылбыт, компенсация диэн. Бу биирдэ т³л³н³р үп.

Саха сиригэр ньиэптэн ренталз харчыта киирдэ диэн истэ иликпит. Алмаастан кэмигэр ылбыппыт уонна ол суотугар тыа сиригэр алмаас кырыылыыр собуоттар µлэлээбиттэрэ. Аляскалар ³сс³ биир кэмнээх бонус т³л³тт³р³лл³р. Ити ниэптэн роялти (платежи с добычи) диэн ааттаан хостоммут ниэп 12,5% илдьэ хаалаллар. Уопсайа 8 м³л. тоннаттан тахса ньиэби. Ону бэйэлэрин собуоттарыгар хаалларан переработкалыыллар. Ол аата олохтоох дьо²²о µлэ миэстэтэ тэрийэллэр уонна бюджекка эбии нолуоктар киирэллэрин сити´эллэр. Билигин Аляска±а газ хостуу сылдьаллар. Ол гаастан эмиэ 12,5% роялти, бонус, ренталз уонна нолуок ылаллар. Онно анаан нефтехимическай завод о²орон µлэлэтэ олороллор. Аны ньиэп хостуур хампаанньалар барыыстарыттан быры´ыан ылаллар. Ону Аляска Бастайааннай фондатыгар тµ´эттэрэллэр. Онтон соро±ун дьо²²о тµ²этэллэр (дивиденд). 2000 сыллаахха Аляска хас биирдии олохтоо±о би´иги харчыбытынан 49 ты´. солк. ордугу ылбыт. Саха сирин сорох политиктара биирдиилээн дьо²²о дивидент т³л³н³рµн сыы´анан аа±аллар, дьон сµрэ±э суох буолуо диэн норуоттарын «а´ыммыта» буолаллар. Оттон ол дьо²²о т³л³³б³кк³ муспут харчылара ханна барарын бэйэлэрэ эрэ билэллэрэ буолуо. £йдµµргµт курдук, Саха сиригэр «Кэлэр к³лµ³нэлэр фондалара» диэн тэрийэн элбэх µбµ укпуттара. Хомойуох и´ин ити фонда кэлэр к³лµ³нэлэргэ буолуохтаа±ар, онноо±ор «Дети Азии» оонньууларга к³м³л³спµтµн ту´унан истибэппит. Эгэ отчуота кэлиэ дуо, ньимиликээн.

– Эн этэргинэн федерализация кэнниттэн Саха сирин олохтоо±ор «АЛРОСА» ту´ата билигин кыччаата дуо?

– £ск³ Уолтер Хикл этэриттэн ыллахха – кыччаата. Дьиктитэ баар, Уолтер Хикл «Проблемы общественной собственности. Модель Аляски –возможности для России?» диэн кинигэтин 2004 сыллаахха Владимир Путин администрацията элбэхтик агитациялаабыта. Ол курдук, Россия Общественнай палаататыгар, Федерация Сэбиэтигэр, Санкт-Петербург мэриятигэр, Борис Ельцин фондатыгар Уолтер Хиклы ы²ыраннар кэпсэтии б³±³ о²отторбуттара. Ол таах хаалбата±ын быйыл саас Федерация Сэбиэтин бэрэсидээтэлэ Сергей Миронов Дьокуускайга кэлэ сылдьан: «Саха сирэ хостуур хампаанньалар колонияларыгар кубулуйар кутталлааах» – диэн эппитэ бигэргэтэр. Онон билигин республика салалтата «АЛРОСА» хостуур алмаа´ыттан 12,5% босхо ылары уонна алмаас кырыылыыр собуоттары тилиннэрэн µлэлэтэри сити´иэхтээх. Онно с³пт³³х специалистар бааллар уонна µлэлииргэ бэлэмнэр. Ити эрэ тµбэлтэтигэр, ити эн этэр «кыра тэрилтэни сатаан салайбакка» банкроттаппыт ки´и² «АЛРОСА» Кэтиир Сэбиэтигэр киирбитэ ту´алаа±а дуу, суо±а дуу дьэ биллиэ±э. Бу мантан сµрµн тµмµк тахсар – сайдыы диэн олохтоох дьо²²о олорор сирдэригэр элбэх µлэ миэстэтин тэрийии уонна олохтоох дьону элбэтии буолар! Дьону атын сиргэ к³´³р³ сылдьан µлэлэтии буолбатах.

Аны алмаас хостоон Саха сирин айыл±атын алдьаталлара ³сс³ элбээтэ. Бµлµµнµ, Марханы, Анаабыры ³л³рµµ бара турар. Аны Бүлүү салаата Тµ²µ ³л³р³н эрэллэр. Үөһээ Бүлүү Солокуутугар алмаас сууйуохтарыттан, Тµ²²э алтан ПДК-ны 21 т³гµл куо´арар буолбутун µгµс дьон са²а истибитэ буолар инилэр, Саха сирин айыл±а харыстабылын министерствотын дакылаатыгар суруллубута хас да±аны сыл буолла уонна сыл аайы хатылана турар. Онон сиртэн хостонор баайдары хостуур тэрилтэлэртэн компенсация к³рд³³´µнэ, сир тµµлээ´инин ылыы - кэм ирдэбилэ.

Дьокуускай к. 2008 сыл бэс ыйын 28 күнэ.