Уххан сирэ

ОҺУОХАЙ УЙБААНЫ УМНУМАҤ!

uhhan1 — Tue, 02 Jun 2026 08:42:37 GMT

                               ОҺУОХАЙ УЙБААНЫ УМНУМАҤ!

            Маннык санааҕа ыам ыйын 25 күнүгэр “Оһуохай билиҥҥи туруга” диэн “Талбан” биэрииттэн кэллим. Биэриигэ “Оһуохай түмсүү” салалтата, биллиилээх этээччилэр, учуонайдар кыттыыны ыллылар. Манна бары оһуохай, официально бобуллубатыҕын да иһин, үгүс улуустарга сэҥээриллибэт буолан, симэлийэ сыспыт кэмэ ааспытын кэннэ бэлэмҥэ кэлбит, урут ханна сылдьыбыттара биллибэт, дьон түмсэн кэпсэттилэр.

            Баҕардаргын да, баҕарбатаргын да оһуохайы хара маҥнайгыттан турууласпыт, ол инниттэн мөҕүллүбүт, сэнэммит, сиигэ-одууга кытта түбэспит уонна умнууга хаалбыт киһинэн Оһуохай Уйбаан буоларын, ама, мэлдьэспэт инигит. Кини билигин 92 сааһыгар дьиэтигэр бүгэн олорор, саастаах киһи быһыытынан кыралаан ыалдьара-дьаҥныыра да ханна барыай. Куруутун чөл олоҕу тутуспута, хаһан да аһыы утаҕы испэтэҕэ, табаҕы тардыбатаҕа итиччэ сааска тиэртэҕэ диигин.

          Урукку өттүгэр кини оһуохайы эрэ буолбакка, араас общественнай үлэҕэ, бэйэтин харыстаммакка, кыттарын биир туоһутунан мин буолабын. И.Шамаев тэрийтэлиир политическай миитиннэригэр мэлдьи кыттара, тыл этэрэ. Биир оннук миитиҥҥэ кыттыбытын тоҕо эрэ, ала-чуо, кинини сууттуу сатаабыттарыгар туоһу буолбуттаахпыт. Дакаастанан, туох да буруйу сүкпэтэҕэ. Айылҕа харыстабылыгар миитиннэри көтүппэт этэ. Онно эмиэ тыл этэрэ, тугу да “оруо маһы ортотунан” тылласпата, наар үтүөҕэ, сиэргэ-туомҥа ыҥырар буолара. “Свободнай” диэн быстах космодром тэриллэн үлэлээн барбытыгар ракета тобоҕун хонтуруоллаары республика дуогабар оҥостубута уонна кэтии олорбута.

Биирдэ үлэлии олордохпуна министиэристибэттэн телефоннааннар, дуогабары тутуспакка ракета ыытан эрэллэрин эппиттэрэ. Сонно тута Уйбааҥҥа телефонунан кэпсээбиппэр “дьаһал ылыам” диирин иһиттим. Күнүс эбиэппэр бараары светофор умайарын күүтэ турдахпына проспект устун (ортотунан) Уйбаан сахалыы таҥаһын таҥнан отучча студент оҕолору батыһыннаран иһэрэ. Кэлбиттэрэ да Ленин проспегар миитиннээн киирэн барбыттара, дьон үмүөрүһүүтэ буолбута. Ол киин бэчээккэ кытта тахсыбыта, үрдүкү салалтабытыгар дуогабары көтүрэргэ көмө буолбута. Онно сылдьыспыт оҕолор билигин да өйдүүллэрэ буолуо. Оччолорго миитини, пикети ким да боппото, салалта норуотуттан куттаммат этэ.

            Оттон оһуохайы тэрийбитин туһунан туспа кэпсээн, ол үгүстүк кэмигэр кэпсэммитэ. Мин Мииринэйгэ үлэлиир кэммэр, 1986 сыл бадахтаах, кини Кумечко диэн оһуохай тылын этэр нуучча оҕонньордоох тиийбитэ. Дьиҥнээх пропаганда диэн ити буоллаҕа, бэл нуучча киһитэ оһуохайы таптыыр, көрүҥ-истиҥ диэтэҕэ. Ити кэмтэн 40 сыл аастаҕа. Оттон “Талбан” биэриигэ тыл-өс буола олорбуттар оччолорго ханна баалларын, ханна сылдьыбыттарын билбит суох. Оһуохай тиллэрин дьаныһан туран туруорсубутун туһунан араас дуоһунастаах дьон этиилэрэ, махтаныылара, билиниилэрэ суоруллубаттык сурукка тиһиллэн турар.

Ол этиилэри эт кулгаахпынан истибит, суруллубутун уу харахпынан аахпыт мин баарбын. Куорат Сэбиэтин оччотооҕу солбуйар председателя А.Е.Алексеев сарсыарда үлэтигэр хас кэллэҕин ахсын Уйбаан киирэн кэпсэтээри күүтэн олорорун туһунан кэпсээбиттээх. Элбэх тойон аанын толлубакка аспыта биллэр. Кини ураты дьаныарын Култуура солбуйар миниистирэ И.И.Наумов, ССКП обкомугар секретардаабыт И.О.Пахомов, Култуура республикатааҕы профсоюһун председателя Д.И.Николаев, куорат мээрэ И.Михальчук, радиожурналист Н.И.Максимов, Арчы Дьиэтин директора Н.С.Толбонова, СГУ оччотооҕу ректора В.В.Филиппов курдуктар, онтон да атын үгүстэр Уйбаантан сөҕөн, кинини хайҕаан тыл эппиттэрэ баар ээ. Олор сотуллар кыахтара суох. Общественниктар И.Шамаев, В.Луковцев, А.Соров, А.Жураковскай куруутун өйөөбүттэрэ биллэр.

            Уйбааҥҥа “Оһуохай Уйбаан” ааты норуота иҥэрбитэ, бу эмиэ билинии буолбатах дуо?! Билигин “Арчы Дьиэтигэр” киирдэххэ оһуохайы тэниппиттэр мэтириэттэрэ ыйанан турар. Сүүрбэччэ киһи... Арай Уйбаан хаартыската онно суох. Тоҕо итиннигин, кини хаартыската бастакынан туруохтааҕын общественниктар мунньахтарыгар (Шамаевка, Луковцевка, о.да.а.) хаста да хатылаан этэн көрбүттээҕим. Ууну омурдубут курдуктар, киһилэрин умнан кэбиспиттэр. Уйбаан “уларыта тутуу” кэмигэр элбэхтик киинэҕэ устара, онно мунньах, миитин бөҕөтө барыта баар буолуохтаах. Уйбаан ылыҥ диирэ. История ити докумуоннарын ылыахха диэн “Общественнай Кииҥҥэ” этэн көрбүттээҕим да туһа суох, наадыйбаттар, билигин эргэрэн да бүттүлэр ини.
            Онон оһуохайы таптааччылар, бэлэмҥэ кэлбиттэр “Оһуохай Уйбаан” диэн ааттаабыт киһигитин умнубаккыт буоллар. Ааспыт “Талбан” биэриигэ кини аатын биир да тылынан ахтыбатаххыт эһигини киэргэппэтэ буолуо.

                                                    Иван БУРЦЕВ.        26.05.2026с.

Национальная вера якутов: этническая Айыы или интернациональное тенгрианство»

uhhan1 — Tue, 28 Apr 2026 02:04:29 GMT

Национальная вера якутов: этническая Айыы или интернациональное тенгрианство»

(опубликована в «Восточном курьере», 2025, № 4, с. 135–150).
Старший научный сотрудник Института востоковедения РАН Филатов Сергей Борисович

В середине 80-х гг. ХХ в. будущие лидеры якутского национального религиозного движения начали разрабатывать свою идеологию, конструировать религиозное учение на основании «Олонхо». Лидером стал филолог Лазарь Афанасьев (Тэрис) (1952–2017). Афанасьев и его последователи утверждают, что якутская национальная религия строго монотеистична. В 1993 г. сторонники Афанасьева зарегистрировали религиозную организацию «Кут-Сюр». В нее входит небольшое число идеологов-интеллектуалов. За первые тридцать лет существования тенгрианское движение достигло заметных успехов. Его своеобразие в стихийности, в отсутствии институализированных форм. В деревнях в русле возрождения национальных обрядов и праздников постепенно возникают дома Айыы и юрты Айыы. Народные праздники, несколько лет назад, казалось бы, не имевшие явного религиозного содержания, переосмысливаются как религиозные обряды. Вторая особенность развития тенгрианства — неразрывная связь с якутским фольклором. Тенгрианство стало признанной традиционной религией Республики Саха (РС(Я)). Якутск становится международным центром тенгрианства. т. к. в Якутии положение тенгрианцев наиболее комфортное, а власти и общество настроены к ним позитивно.

1. Якуты относятся к народам, до прихода русских сохранявшим этническую языческую веру. Русские пришли в этот край сравнительно поздно. Первые немногочисленные отряды казаков стали строить в Якутии остроги в конце XVII века. Реальное же освоение Якутии началось на век позже. Лишь с конца XVIII в. начинаются массовые крещения коренного населения. Однако подлинная христианизация якутского народа, связанная с именем святителя Иннокентия (Вениаминова), датируется еще более поздним сроком — второй половиной XIX века.

2. Миссионерская и просветительская деятельность св. Иннокентия и его сподвижников принесла определенные плоды. И все же большинство якутов осталось язычниками или двоеверами с очень поверхностной и неглубокой прививкой православия. Основой религиозности якутов перед революцией 1917 г. был шаманизм. Вера в добрых и злых духов, возможности перевоплощения, магическое лечение не только сохранялась среди якутов, но даже до некоторой степени распространялась среди окружающих русских.

3. Бытовая религиозность якутов в первую очередь представляла собой веру в существование бесчисленного множества духов, существующих в окружающем предметном мире. Якут чувствовал присутствие духов в животных, деревьях, реках и ручьях, горах и долинах. Не меньшее влияние, по убеждению якутов, имели духи умерших. Помимо этого, они считали, что существуют общие абстрактные духи — огня, воды, рода, — которые как бы вбирают местных духов — данного очага, данной реки. Значительную роль в религиозной жизни играли шаманы.

4. В самосознании якутов важную роль играли представления об особом божественном происхождении якутского народа. Первые якуты — Саха Саарын Тойон и Сабый Баай Хотун, согласно древним поверьям, были богами, спустившимися на землю с Верхнего Неба с высокой миссией создания народа Саха [Якутский героический эпос…2025].

5. Сохранявшееся перед революцией язычество было народным, патриархальным и неорганизованным. Оно не имело своих институтов, идеологов и общепринятого (да и вообще никакого) писания. Роль писания играло Олонхо — героический эпос якутов, письменное запечатление которого началось учеными этнографами только в самом конце XIX века. Термин Олонхо обозначает как эпическую традицию в целом, так и название отдельных сказаний.

6. Язычество медленно отступало перед христианством и европейским просвещением. Революция 1917 г. резко прервала процесс христианизации края. Последний православный епископ Софроний был расстрелян в 1922 г. Коммунистические власти непримиримо относились не только к христианству, но и к любым формам религии, в том числе и к язычеству. Преследованиям подвергались шаманы и деятели национальной культуры, пропагандировавшие «национальные духовные ценности». Однако практически язычество было очень трудно искоренить — у него не было организации, не было общенациональных лидеров, не было издательств и печатной продукции. Официальная политика поддержки и развития национальных культур неизбежно включала в себя сохранение и популяризацию Олонхо, сотрудничество институтов культуры со сказителями. Но Олонхо и его сказители было основой языческой веры, а не только фольклором. Устная передача знаний в семье, обряды, не требующие ни храмов, ни особых священных предметов, — что могли с этим сделать органы? Образ жизни якутов также способствовал сохранению языческого мировоззрения — они в незначительной степени подверглись урбанизации и продолжали жить в маленьких поселках среди дикой, суровой и чрезвычайно малонаселенной тайги [Афанасьев-Тэрис, 2022].

7. Конечно, советская школа и вообще коммунистическая пропаганда в определенной степени подорвали языческое мировоззрение якутов — во многом было утеряно знание мифологии, шаманов стало очень мало, возник небольшой слой городских якутов, чуждых традиционным ценностям своего народа. К перестройке якуты пришли с редуцированным языческим миросозерцанием.

8. Идеологическое, культурное, религиозное состояние якутского общества в годы Перестройки и сразу после нее было очень своеобразным. Советское партийное руководство легко переориентировалось и стало православным. Президент Михаил Ефимович Николаев признался в своем православии и вместе с республиканским руководством стал ощутимо поддерживать РПЦ. Своеобразие курса якутского руководства заключалось в политике «культивизации», отдававшей приоритет развитию образования и культуры якутского народа. Президент Якутии в 1991–2002 гг. М. Е. Николаев на редкость много, в сравнении с другими главами субъектов федерации, уделял внимания проблемам образования, культуры, «духовности».

9. Официальная программа действий якутских властей при М. Е. Николаеве состояла в ускоренном подъеме образования, науки и культуры якутского народа, призванных привести к превращению якутов в одну из наиболее цивилизованных наций мира. Мало где в России уделялось столько внимания системе образования и культурному строительству. Здесь делалось все, чтобы каждый молодой человек непременно получил хотя бы полное среднее образование, затрачивались огромные усилия на выбивание грантов для обучения якутских студентов в престижных столичных вузах и за границей, создавались новые вузы, музеи, культурные центры и т. д.

10. В этом «культивизаторском» проекте якутских властей большое значение придавалось «духовности», религии. Стратегическая установка президента М. Николаева (вполне соответствующая традициям якутского двоеверия) заключалась в стремлении возродить национальную традицию, культуру, фольклор и самосознание якут и одновременно завершить прерванный революцией процесс обращения их в православие. При этом национальная «духовность» мыслилась как светский компонент национальной идеологии, а православие как ее собственно религиозное выражение.

11. В рамках проекта правительство республики учредило проведение национальных праздников, в первую очередь, языческого Нового года Ыысах; в учебных заведениях стали изучать национальную мифологию, фольклор, «народные традиции». При этом власть искренне стремилась придать этой деятельности светский, исключительно «культурный» характер.

12. Идеологические установки президента М. Е. Николаева хорошо отражены в его речи на открытии Академии духовности, организованной в 1996 г. Академия духовности позиционируется как «государственно-общественная организация, созданная в целях возрождения и дальнейшего совершенствования духовности многонационального народа Саха, сохранения и обогащения их самобытной культуры, наращивания их интеллектуального потенциала». Действительными членами Академии духовности стали ведущие представители якутской интеллигенции — писатели, художники, артисты, ученые-гуманитарии и естественники, а также архиепископ РПЦ Герман [Официальный сайт академии духовности…2025].

13. В речи на открытии академии М. Е. Николаев так охарактеризовал ее цели: «стратегические цели Академии — возрождение и совершенствование духовности народов республики, сохранение и обогащение их самобытной культуры, наращивание их интеллектуального потенциала… Устремленность в будущее должна вобрать в себя как составную часть уважительное отношение к нашей истории, к традициям и обычаям, накопленным народами за многовековую историю. Например, у народа саха имеются уникальные ценности. Возьмите народный героический эпос — Олонхо. К сожалению, он в силу ряда известных причин мало изучен. Истоки национальной педагогики, варган, шаманизм, традиционная медицина также не случайно привлекают внимание ученых других стран. Особую ценность составляет распространение веры, христианской религии на Севере» [Николаев, 1996].

14. Программа «культивизации» нашла в якутском обществе широкую поддержку, т. к. имела основу в истории Якутии, в просветительском движении начала ХХ века. В формировании государственности и национальной идентичности якутского народа важную роль сыграла группа общественных деятелей, писателей и ученых-гуманитариев — Платона Ойунского, Семена Новгородова, Алексея Кулаковского1, Георгия Ефимова и др., начавших деятельность до 1917 года. Эти просветители всячески участвовали в развитии народного просвещения, в изучении культуры своего народа и придерживались демократических принципов. Большинство из них короткое время участвовали в организации Якутской автономной советской социалистической республики (ЯАССР) в 20-е годы. Скоро почти все они отошли от власти и занимались научной и культурной деятельностью. Исключениями стали Ойунский, находившийся на высших государственных должностях в ЯАССР вплоть до 1939 г., когда погиб в результате сталинских репрессий; а также Ефимов, до революции активный член партии кадетов, в 1921 г. примкнувший к белому движению и ставший первым главой якутской автономии, созданной белыми (после разгрома белого восстания он бежал в Китай). Эти просветители создали фундамент якутской литературы, искусства, гуманитарных наук, национального сознания народа. При всех различиях во взглядах просветителей общим для взглядов всех их было одно — народ должен быть просвещен и цивилизован. «Культивизация» с тех пор стала «национальной идеей» якутов.

15. В годы Перестройки как будто возродилась заложенная в начале ХХ века матрица: группа писателей, деятелей культуры и ученых-гуманитариев стала играть заметную (если не определяющую) роль в общественной жизни якутского народа. Еще в середине 80-х гг. прошлого века будущие лидеры якутского национального религиозного языческого движения начали разрабатывать свою идеологию, конструировать религиозное учение на основании «Олонхо», разрабатывать проекты возрождения якутского народа. Лидером этого движения стал филолог Лазарь Тэрис (Л. А. Афанасьев, 1952–2017). Вокруг него сформировалась крепкая группа последователей и единомышленников — Уххан (Иван Николаев), Дабыл (Анатолий Павлов), Баргха (Пётр Корякин) и др. [Интервью с Л. Афанасьевым-Тэрис, 1996; Интервью с П. Корякиным, 2025; Интервью с А. Павловым, 1996; Интервью с Л. Федоровой, 2025].

16.
17. Илл. 1. Л. Афанасьев-Тэрис в одеянии «белого шамана»

18. © 2025. Фото автора

19. Fig. 1. L. Afanasyev-Teris in the attire of a "white shaman"

20. Photo © 2025, by the author

21. Афанасьев-Тэрис пришел к выводу о том, что бедственное состояние якутского народа есть результат нарушения глубинных связей между человеком и природой, результат потери якутами духовной идентичности. Преодолеть деградацию нации, по его мнению, можно лишь одним путем — возродив традиционный якутский образ жизни, мировоззрение и религиозную — языческую — систему ценностей. Афанасьев занялся «исследованием» (а фактически творческой реконструкцией) религиозных представлений своего народа. Результаты его работы нашли отражение в книге «Айыы уорэтэ» («Божественное учение»). Это сочинение, до сих пор не переведенное с якутского ни на один язык мира, распространялось до 2017 г., когда оно было издано на якутском языке среди национально ориентированной якутской интеллигенции в машинописных копиях. Фактически этот труд стал вероучительной книгой якутской веры. Афанасьев написал еще много книг, но немногое переведено на русский язык. На русском языке программный характер имеет только «Философия Кулаковского» [Якутск: Айар, 2022]. Афанасьев вовсе не призывает свой народ к архаизации. Анализируя идеологические споры в русском обществе XIX века, Афанасьев находил единомышленников среди славянофилов и приверженцев «философии всеединства» (В. С. Соловьева, Н. А. Бердяева, В. И. Вернадского) [Л. А. Афанасьев–Тэрис, 2022, с. 27]. В то же время он отрицательно относился к марксизму [Л. А. Афанасьев–Тэрис, 2022, с. 192]. Подлинный прогресс Афанасьев видел в развитии гармонии между человеком и природой, между людьми, между человеком и государством и т. д.

22. Л. А. Афанасьев и его последователи утверждают, что якутская национальная религия строго монотеистична. Главный бог Юрюнг Айыы Тойон (которого часто называют просто Айыы), он же Тангара, является Создателем Вселенной. При этом существует несколько богов-айыы, которые являются в разных интерпретациях либо домочадцами и прислужниками Юрюнга Айыы Тойона (преимущественно в более ранних высказываниях идеологов религии Айыы), либо эманациями верховного бога (в текстах и высказываниях последних лет). Л. А. Афанасьев утверждает, что Тангара имеет 63 ипостаси. Он един в девяти лицах основных небесных айыы, каждый из которых может проявиться в семи образах [Л. В. Федорова, 2023, с. 172].

23. В книге о Кулаковском Афанасьев в результате анализа не только текстов Кулаковского, но и эпосов Олонхо приводит следующий список наиболее значимых богов-айыы:

24. Юрюнг Айыы Тойон (Тангара) — создатель Вселенной

25. Одуун Хан — айыы судьбы

26. Тангха Хаан — айыы знания

27. Аан Дьаасын — айыы истины

28. Улуу Суорон — айыы профессии

29. Хотой Айыы — айыы организованности

30. Дьесегей — айыы хозяйствования

31. Иэйэхсит — айыы здоровья

32. Айыысыт — айыы семьи [Л. А. Афанасьев-Тэрис, 2022, с. 105].

33. Религия Айыы утверждает трехчастную структуру мира. В верхних мирах обитают добрые боги, сопричастные добрым делам, в нижних мирах обитают боги и духи злых сил — аббасы. Земля, на которой обитают люди, — средний мир, мир проявленный. Мистическое Мировое древо, уходящее корнями в нижние миры, а ветвями в верхние, связывает якутский космос [Интервью с Л. А. Афанасьевым-Тэрис, 1996].

34. Верхние миры имеют девятичастную структуру. На высшем небе находится сам верховный бог Айыы. Чем ниже уровень следующего неба, тем слабее его духовная сила. Сакральный канал, находящийся между трансцендентными мирами и миром материальным, имеет структуру иерархии ступеней. В якутской традиции сакральный канал, связывающий с богами, называется Дорогой Айыы. Следовать Дорогой Айыы человек может только следуя сиэр (Божественному порядку, данными Айыы правилами жизни). Нарушение сиэр есть нарушение связи человека с богами-айыы; в результате исходящая от богов-айыы благодать из-за нарушения связи не достигает человека [Интервью с Л. А. Афанасьевым-Тэрис, 1996].

35. Развивая взгляды Кулаковского, Афанасьев утверждает личностный характер Айыы, его заботу обо всем живущем, но в первую очередь о человеке. «Любая трава, любая птица могут обратиться к богам с жалобой или радостью. И боги реагируют: карают виновных, облагораживают почитающих их. Однако в этих связях выгодное положение занимает человек. Он именно этим отличается от остальных живых существ. Человек, во-первых, ответствен за состояние жизни на земле. Он выступает как действительный агент богов. Через его поступки реализуется идея богов. Во-вторых, он имеет возможность постоянно контактировать с богами. При этом своими словами он постоянно оказывает влияние на них. Боги уважают его намерения, его просьбу, постоянно пытаются его поддерживать, чтобы он как агент выполнил свое предназначение» [Л. А. Афанасьев-Тэрис, 2022, с. 185–186].

36. Со времени зарождения движения Афанасьев и его единомышленники не только стремились утвердить монотеистическую религию на основе эпоса Олонхо, но и вырваться из круга шаманистских представлений, которые лучше всего сохранились от всего язычества в сознании якутского народа. Они утверждают фактически сконструированную ими заново религию, «возвышающую якутов духовно и морально», и запретили друг другу практиковать шаманизм. Они считают себя исполняющими обязанности «белых шаманов» (то есть жрецов, священников Айыы). На собраниях последователи Афанасьева совершают общую молитву и приносят бескровную жертву. Существование «белых шаманов» в традиционных якутских религиозных практиках обнаружить довольно сложно, некоторые оппоненты Афанасьева вообще отрицают то, что они существовали. Шаманистские представления — это реальная форма религиозности современных якутов. И поэтому неоязычники не могут просто отвергнуть шаманизм, их отношение к нему амбивалентно. Пропагандируя свое учение, они не могут избавиться от гордости за соплеменников-шаманов, «владеющих невероятными психическими возможностями и достигающих феноменальных мистических озарений» [Трощанский, 2012, с. 224].

37. Как утверждают сторонники Афанасьева, шаман (строго говоря, «черный шаман») связан с силами смерти, уничтожения (в отличие от «белого шамана», связанного с творчеством и созиданием). Черный шаман способен управлять силами зла, использовать их в своих интересах и отгонять. Причем физическое тело человека, подверженное разрушению, в первую очередь доступно воздействию черного шамана. В основе представлений о механизмах воздействия шамана на организм человека находится понятие о некоем «белите», духовном поле, существующем вокруг всякого человека. Этот «белит» — своего рода аналог «биополя» экстрасенсов. Не случайно якутские неоязычники с гордостью утверждают, что «все достижения современной науки экстрасенсорики известны любому из нас с детства». Считается, что шаманы способны воздействовать на «белит», перемещать и красть его. Причем преследовать при этом они могут как добрые, так и злые цели. Мир черного шаманизма, в отличие от белого, лишен духовного и нравственного начала, это некий мир темных, примитивных первичных духовных стихий [Трощанский, 2012, с. 226].

38. В 1993 г. сторонники Афанасьева создали и официально зарегистрировали религиозную организацию «Кут-Сюр». Формально в нее входило небольшое число идеологов-интеллектуалов, но им не без заметного успеха удается пропагандировать свои взгляды. При этом их основной целью было переориентировать широко распространенное и поддерживаемое властями движение за сохранение национальной культуры и традиций (которое власти стремились сделать чисто светским движением) в религиозное русло. В результате деятельности «Кут-Сюр» программы по изучению национальной культуры в средних школах стали приобретать религиозный характер. Кое-где директора школ поставили «пристройки Айыы» (по существу, языческие часовни). Колледж культуры, готовящий директоров Домов культуры, фактически превратился в центр подготовки специалистов по проведению тенгрианских обрядов, молений и праздников. Министерством юстиции России было зарегистрировано религиозное объединение народа саха, исповедующих религию Айыы Л. А. Афанасьева («Кут-Сюр») [Брагина, Ноев, 2022, с. 80].

39. Афанасьев целенаправленно создавал монотеистическую религию и ее церковь. На заседаниях Кут-Сюр после долгих споров разрабатывалась доктрина, каждое утвержденное положение веры после его принятия подтверждалось подписями всех членов Кут-Сюр. Л. А. Афанасьев считал необходимым строительство тенгрианских храмов (которых никогда ранее не было), которые тенгриане называют «балаганами». Кое-где на частной земле (обычно на дачных участках) появились небольшие здания балаганов. Кут-Сюр вел работу по созданию богослужебного канона [«Дом Арчы между двух огней…», 2018; Интервью с Л. Афанасьевым-Тэрис, 1996; Интервью с П. Корякиным, 2025; Интервью с А. Павловым, 1996; Интервью с Л. Федоровой, 2025].

40. В первые годы существования движение Айыы не ограничивалось религиозными проблемами. Одновременно с «Кут-Сюр» была создана политическая партия «Саха каскэлэ», которую возглавил ближайший сподвижник Афанасьева журналист Уххан (Иван Николаев). Программа этой партии предполагает превращение Якутии в национальную республику якутского народа, находящуюся с Россией в конфедеративных отношениях, и утверждение якутской тенгрианской идентичности во всех сферах жизни, переориентации системы образования на национальные традиции, а экономики на возрождение традиционных форм хозяйствования [Шкурко, 2010, с. 273–287, с. 273–279].

41.

42. Илл. 2. Иван Николаев-Уххан на фоне картины Тимофея Степанова, художника, «создавшего лучшие образы божеств Айыы»

43. © 2025. Фото автора

44. Fig. 2. Ivan Nikolaev-Ukhkhan against the backdrop of a painting by Timofey Stepanov, the artist who "created the finest images of the Aiyy deities" 45 Photo © 2025, by the author

46. Носители веры Айыы полны веры в то, что им доступна первичная, незамутненная истина, утерянная другими народами, но сохранившаяся в сознании якутов. Вот что сказал в одном из интервью один из лидеров якутских неоязычников Анатолий Павлов: «Двадцатый век был веком революционных, разрушительных религий — христианства и марксизма, утверждающих социальную обусловленность человека, его сознания. Сейчас эти религии-идеологии терпят крах. На смену им придет экзистенциальная вера, вера, помогающая человеку в его самостоянии и самосовершенствовании. Человек с Марксом или Христом в голове в тайге пропадет, а с верой в Айыы — выживет. А ведь, по существу, в духовном плане человек — всегда в тайге. Жизнь и смерть, сохранение моральных основ и человечности — это те проблемы, о которых Марксу и Христу нечего сказать. Христианство и марксизм столетиями разрушали человека. Пора вернуться к незамутненной истине, традиции, к доброй старине. Человек должен перестать чувствовать себя марионеткой социальных и экономических сил. Он должен ощутить себя, как в старину, одной из первооснов мироздания, таких, как вода, огонь, воздух. Такова его истинная природа. Именно эту правду мы несем сейчас своему народу и, может быть, принесем человечеству…» [Интервью с А. Н. Павловым, 1996].

47. Драматически развивалось политическое движение приверженцев Айыы, возглавленного Ухханом. Власти республики с самого начала отнеслись к нему как к радикально-националистическому и поэтому опасному движению, постоянно предпринимая против него два способа давления: его пытались приручить, интегрировать во властные структуры, с другой же стороны применялись прямые репрессии [Шкурко, 2007, с. 374–386].

48. Неоднократно предпринимались попытки привлечь Афанасьева и Уххана к сотрудничеству в деле развития национальной культуры. В 1993–1997 гг. Уххан входил в Консультативного совета при президенте, на заседаниях которого прославился резкостью высказываний. Предпринималось еще несколько различных попыток приручить лидеров движения, но они остались глухи к призывам влиться в якутский истеблишмент. С другой стороны, власти неоднократно организовывали масштабные кампании в средствах массовой информации против распространения учения Айыы; Уххану и Афанасьеву угрожали всякого рода притеснениями, если они не смягчат своей позиции, некоторые их инициативы были запрещены [Современная религиозная жизнь России, 2006, с. 146].

49. В декабре 1996 г. состоялись выборы президента Республики Якутия. Перед этими выборами президент М. Е. Николаев встретился с активистами «Саха кэскэле», в соответствии с предвыборной стратегией стремясь заручиться поддержкой всех общественно значимых сил республики. На этой встрече (по свидетельству Уххана, полученному автором этой статьи в интервью июля 1999 г.) Николаев обещал поддержать некоторые принципиальные требования «Саха кэскэле», связанные с переориентацией образовательной и культурной политики на «национальные ценности», с экологией и возрождением традиционных форм хозяйствования. После этого «Саха кэскэле» поддержала Николаева на выборах. Однако почти сразу после президентских выборов «Саха кэскэле» обвинила президента М. Е. Николаева в невыполнении обещаний [Григорьев, 2017, с. 297–308 с. 298 301].

50. Уже на выборах в декабре 1997 г. в Иль-Тумен (парламент Якутии). неоязычники выступили как непримиримые противники существующей власти и несколько их сторонников были избраны. Неоязычники стали второй оппозиционной силой в парламенте после коммунистов. Уххан и его единомышленники пришли к выводу, что переизбранный президент не выполняет своих обещаний, после чего его сторонники начали публично и крайне резко критиковать президента. Наибольший резонанс имела статья Уххана «Пестрые думы о большом начальнике», в которой он фактически обвинил президента в предательстве своего народа [Интервью с И. Н. Николаевым, 1999].

51. В 1997 г. политика пряника была прекращена — осталась только политика кнута. Власти заняли взаимонеприемлемую позицию по отношению к «Саха кэскэле» и Кут-Сюр. Уххан был выведен из Консультативного совета при президенте, всякие контакты лидеров «Саха кэскэле» и Кут-Сюра с властями прекратились. [Григорьев, 2017, с. 297–308 с. 298–301]. По словам Уххана, путем прямого запугивания спонсоров власти довели орган «Саха кэскэле» газету «Сахада» до банкротства. Лазарь Афанасьев был понижен в Гуманитарном институте, где он работал, с должности заведующего лабораторией на должность технического работника [Современная религиозная жизнь России, 2006, с. 147].

52. Враждебные отношения с властью продолжились и при сменившем М. Е. Николаева на посту президента в 2002 г. Вячеславе Анатольевиче Штырове. Уххан яростно обвинял Штырова в СМИ и в интернете в коррупции и в безразличии к интересам республики. Власти ответили угрозами и всякого рода ограничениями [Уххан: С приходом Вячеслава Штырова….2008].

53. «Саха кэскеле» была в 2006 г. распущена, Уххан и его единомышленники к середине 2010-гг практически перестали заниматься политикой, что стало результатом не только давления республиканских властей. Тенгрианские лидеры видели, что политическая агитация встречает в народе гораздо меньший интерес и поддержку по сравнению с религиозной проповедью. Политическая деятельность заводила их в тупик, и они это поняли.

54. Постепенно смягчение позиций и примирение республиканской власти с тенгрианцами началось при президенте Егоре Афанасьевиче Борисове, возглавившем Якутию в 2010 г. и окончательно утвердилось при Ил Дархане (так теперь по-якутски называется Глава республики) Айсене Николаеве, возглавившем Якутию в 2018 г.

55. В то же время «национальные», т. е. языческие ценности получали все большее распространение в народе. В ответ на это власти все больше шли навстречу неорганизованному и стихийному национальному движению. Практически прекращаются попытки приостановить распространение учения Айыы, власти идут на контакты с новыми, возникшими после 1997 г. организациями.

56. После смерти Афанасьева-Тэриса в 2017 г. его авторитет только вырос и для большинства приверженцев религии Айыы созданная им «библия» якутского тенгрианства «Айыы уорэтэ» фактически приобрела священный характер. Некоторые говорят о нем как о пророке, «который вещал истины, данные ему богами. Он должен воплотиться и вернуться в Якутию» [сказано автору в интервью 25.09.25 г. активистом «Айыы» Петром Корякиным] [Интервью с П. И. Корякиным, 2025]. Фактически Тэрис становится вторым пророком якутской веры. Первым был мифический первопредок Эллей, по словам тенгрианцев пророчествовавший в XI веке.

57. Несмотря на высокий авторитет Тэриса созданная им организация практически не растет. Возникают новые тенгрианские организации, но и их численность также невелика. Единственное исключение — движение шаманистов, возглавляемое «Верховным духовным учителем» Владимиром Алексеевичем Кондаковым (1939–2009). Это движение существует параллельно «Кут-сюру» и находится с ним в конфликте. В отличие от Афанасьева-Тэриса, стремившегося преодолеть господство шаманизма в традиционном мировоззрении якутов, В. А. Кондаков строит свою идеологию на основе шаманизма. Его версия вероучения Айыы далека от уровня популярности версии Афанасьева. Однако его шаманистские практики очень популярны. Объединение В. А. Кондакова «Аар Айыыитэҕэлэ». зарегистрировано Министерством юстиции [Брагина, Ноев, 2022, с. 80].

58. «По своим собственным словам, начиная с 1960-х гг., Айыы шаман Владимир Кондаков, доктор медицинских и психологических наук, вплотную занялся изучением исконной религии саха. Он ранее получил историческое образование, до 90-х гг. был лектором, связанным с партийным просвещением. В 90-х учился в школе “верховного жреца русов” известного гипнотизера В. М. Кандыбы, получил диплом. Он стал проводить алгысы (молитвенные собрания) в городском Ысыахе. Им написано свыше 30 книг о религии Аар Айыы и о народной медицине. Также он создал Ассоциацию народных целителей, основал школу и институт при Ассоциации, через которые прошло более тысячи учеников. Шаманы в постсоветское время стали отождествляться с народными целителями, лечившими людей с помощью своего биополя» [Ушницкий, 2016, с. 40]. Популярность Объединения В. А. Кондакова особенно возросла в годы СВО, когда его последователи развернули целительство и реабилитацию инвалидов и ветеранов войны, в рамках созданной ранее Ассоциации народной медицины Республики Саха (Якутия) имени В. А. Кондакова [Интервью с Л. В. Андреевой, 2025].

59. Удивительной популярностью в Якутии пользуется Ф. И. Кобякова, взявшая псевдоним Эдьиий Дора (сестра). Она не только лечит людей с помощью средств народной медицины и собственного внушения, но и предсказывает будущее. Она пользуется покровительством Правительства РС(Я) и депутатов Парламента Ил Тумэн [Ушницкий, 2016, с. 39].

60. За первые тридцать лет организованного существования тенгрианское движение достигло заметных успехов. Его своеобразие в стихийности и в отсутствии институализированных форм. Несколько малочисленных объединений интеллигентов создают некоторые идеологемы и публикуют их. Некоторые из них приобретают авторитет. Как пишет Д. Б. Брагина, «отметим, что благодаря деятельности и усилиям религиозных организаций якутов в период с 2006 по 2018 г. приверженцев традиционных якутских верований возросло более чем в два раза. Социологические данные показывают характерный для республики путь распространения традиционных религиозных воззрений от якутской интеллигенции к населению. Как представляется, стереотипы поведения, имеющие этнические особенности, усиливают социально-этническую дифференциацию. Это относится и к традиционным верованиям, многие стороны которых, очищенные от архаичности и мистики, переживают переосмысление, становясь важным признаком проявления национально-этнического менталитета» [Брагина, Ноев, 2022].

61. Идеология распространяется без всяких специальных институтов. В деревнях в русле возрождения национальных обрядов и праздников постепенно возникают дома Айыы и юрты Айыы. Народные праздники, несколько лет назад, казалось бы, не имевшие явного религиозного содержания, переосмысливаются как религиозные обряды. Казалось бы, сложные богословские построения, сформулированные дипломированными научными сотрудниками на основе древних эпосов, становятся темой осмысления в удаленных от Якутска улусах. Вторая особенность развития тенгрианства — неразрывная связь с якутским фольклором. Попытки властей развивать светскую народную культуру без всякой религии в первое постсоветское двадцатилетие полностью провалились. Яркий пример того, что получилось в результате, — Дом Арчы, «государственное учреждение культуры», его официальное назначение — «возрождение фольклора и народных обрядов». Директор Дома Арчы Лариса Андреева рассказывала мне о деятельности своего центра: «мы не религиозная организация, поэтому мы равно относимся ко всем религиозным организациям Айыы. Мы приглашаем активистов из разных организаций для проведения обрядов. Наибольшим авторитетом пользуется Афанасьев, но после его смерти представители всех течений признают его авторитет, а учат разному. Наш Дом организует всереспубликанский праздник Ысыах, главный праздник якутского народа. На него собираются тысячи людей, много туристов. Все продолжается два дня и две ночи. Народные песни, танцы, спортивные состязания. Празднование происходит на открытом воздухе, на большой поляне. Именно так оно веками и проводилось. Сейчас все хотят строить храмы Айыы, но ведь их раньше не было, это извращение. Только в качестве культурного мероприятия, как в нашем Доме, можно проводить старинные обряды в помещении. Мы, якуты, люди природы и молимся солнцу — Творцу сущего. Для нас храм — вся вселенная. Молись в тайге, молись у реки. Мы свободолюбивы, нам не нужны Писание, догмы, каноны, построенные храмы» [Интервью с Л. В. Андреевой, 2025].

62.

63. Илл. 3. Л. В. Андреева и С. Б. Филатов в Доме Арчыы

64. © 2025. Фото автора

65. Fig. 3. L. V. Andreeva and S. B. Filatov at the Archy House

66. Photo © 2025, by the author

67. Нынешние лидеры движения Айыы сами видят проблему в том, что многое меняют в своей традиционной вере. Решение же этой проблемы состоит в следующем: мы ничего не меняем в сути веры, но радикально изменившиеся условия жизни человека вынуждают нас найти новые формы воплощения нашей веры. Мы не реформаторы, а модернизаторы.

68. Вообще, понять, каким образом якуты разделяют религиозные и нерелигиозные организации очень трудно. Вот, например, цитата из возмущенной статьи в одной из якутских газет о проблемах одного «культурного центра»: «Один из учредителей культурного центра “Зодиак” Петр Спиридонович Алексеев рассказал корреспонденту SakhaDay, что в 2022 году построил дом для благословения “Алгыстаах аартык” и вверил его известному алгысчыту Ивану Васильеву — Алгыс Уйбаан… — Это некоммерческая организация. Алгыс Уйбаан проводит там обряды благословения — алгыс и учения о якутской вере. Люди с радостью ходят в “Алгыстаах аартык”. Прийти может любой желающий по предварительной записи, — рассказал Петр Спиридонович. Тем не менее “Алгыстаах аартык” не является храмом, так как там больше делается упор на самопознание и развитие личности» [Тарабукина, 2024].

69. Важным этапом развития религии Айыы стало осознание якутами ее принадлежности к международному тенгрианскому движению. Афанасьев стремился вычленить в многочисленных языческих мифах и поверьях стройную монотеистическую систему верования в единого Бога-Творца (Айыы, или Тангра). Учение Айыы — это модернизированная якутская версия общетюркской доисламской языческой религии — тенгрианства. В первые годы существования движения афанасьевцы обычно называли свое учение учением Айыы, признавая, что вера Айыы — якутская версия доисламской религии тюркских народов — тенгрианства. Со временем, познакомившись с различными тюркистскими организациями, почитатели Айыы стали чаще называть себя тенгрианцами. В 90-е и нулевые годы в Якутию регулярно приезжали представители различных тюркских организаций как из-за границы (Турции, Казахстана, Узбекистана), так и из российских республик (Татарстана, Башкортостана, Дагестана). Попытки войти в тюркский мир на основе кровного братства вначале вызывали бурный энтузиазм, но вскоре пути якутов и южных братьев разошлись. Якуты хотели посвятить братьев в истинную, данную тюркам Богом Айыы тенгрианскую веру, а южные братья не хотели знать истину и приставали со своим исламом. Однако эти тюркские контакты связали якутских тенгрианцев с ныне малочисленными и маргинальными тенгрианскими движениями, существующими у многих (если не у большинства) тюркских народов.

70. Казалось бы, маргинальное международное течение возрождения древней общетюркской религии — тенгрианства, имело для якутских приверженцев Айыы большое значение. Ключевая фигура этого международного тенгрианского движения — кандидат политических наук Лена Валерьевна Федорова.

71.

72. Илл. 4. С. Б. Филатов в гостях у Л. В. Федоровой

73. © 2025. Фото автора

74. Fig. 4. S. B. Filatov at L. V. Fedorova's home

75. Photo © 2025, by the author

76. Федорова, как это часто бывает в Якутске, и дипломированный ученый, и религиозный деятель. С одной стороны, Федорова осознает себя последователем «французского историка Жана-Поля Ру, впервые употребившего в статье 1956 г. термин тенгризм (тенгрианство) применительно к верованиям в верховное божество Тэнгри всех тюрков и монголов евразийских степей с 5-го–4-го тысячелетий до Р. Х.» [Федорова, 2023, с. 4]. С другой стороны, она активный апологет этой веры, создатель и руководитель официально зарегистрированной религиозной организации Айыы Тангара итэгэлэ. Федорова утверждает, что, находясь в сравнительной изоляции, якутский народ как бы «заморозил» в целости данное богом в глубокой древности человечеству в эпосах Олонхо Откровение. Единомышленник Федоровой Андрей Кривошапкин-Айынга (1950–2025) прямо утверждал: «Тенгрианская религия была той изначальной древней религией, которой пользовались все создатели новых мировых религий в последующем [Федорова, 2023, с. 184].

77. Л. В. Федорова возглавляет Международный фонд исследования Тенгри, созданные ею совместно с казахстанским востоковедом уйгурского происхождения Нурмагаметом Аюповым (1955–2010) и получает поддержку Министерства культуры и духовного развития РС(Я). Благодаря этой поддержке она сумела организовать и возглавить экспедиции в республики Средней Азии, Северную Индию, Непал, Тибет, Синьцзян-Уйгурию, Монголию. Повсюду она искала приверженцев тенгрианства, а также следы тенгрианства в культуре и религиозных воззрениях народов. По ее рассказам, самое захватывающее событие в этих путешествиях — знакомство в горах северного Пакистана с племенем калаши, исповедующим тенгрианство [Интервью с Л. В. Федоровой, 2025].

78. Федорова стала едва ли не ведущим объединителем разрозненного сначала межэтнического, а позднее международного тенгрианского движения. По ее словам, первой ласточкой, публично открывшей это движение в России после Перестройки, был исторический роман «Полынь Половецкого поля» Мурада Аджи Эфендиева, по национальности кумыка. Сейчас в работе «Фонда исследования Тенгри» участвуют башкиры, татары, карачаевцы, балкарцы, тувинцы, буряты [Мурад Аджи, 1994].

79. Регулярно проводятся международные конференции «Тенгрианство и эпическое наследие народов Евразии: истоки и современность». За прошедшие 20 лет было проведено девять конференций — в Якутске, Улан-Баторе, Кызыле, Софии, Астане, Бишкеке, Дамбае, снова в Улан-Баторе и в Горно-Алтайске. Резиденция Фонда находится в Якутске, превращающемся в центр международного тенгрианства. В Якутии положение тенгрианцев наиболее комфортное, потому что отношение властей и общества наиболее лояльно к ним.

80. В отличие от большинства возрождающихся в наши дни этнических языческих религий (например, в Мари Эл и Удмуртии) тенгрианцы допускают и даже приветствуют двоеверие. Они считают, что истинная вера дана свыше всем народам, но только тенгрианцы и особенно якуты сохранили ее в чистоте. Однако во всех религиях сохранилось много истинного, и это истинное в общении с религией Айыы проявляется ярче и в большей степени. Один пример: и христиане и приверженцы Айыы признают существование нескольких ипостасей единого Бога. Только тенгриане сохранили знание обо всех 63 ипостасях, а у христиан со временем утеряно представление о всем многообразии ликов Божьих, они знают только о Троице. Подобное отношение к иноверцам делает якутских тенгрианцев удобными участниками межрелигиозного диалога и комфортным партнером в отношениях с государством.

Библиография

1. Авера Ксения. «Дом Арчы между двух огней…», — алгысчыт Борис Михайлов, SakhaDay, 12.09.2018. URL: https://sakhatime.ru/culture/8195/

2. Афанасьев-Тэрис Л. А. Философия Кулаковского. Якутск: Айар, 2022. 190 с.

3. Брагина Д. Г., Ноев А. И. О религиозных организациях и объединениях якутов в Республике Саха (Якутия). Теории и проблемы политических исследований. 2022. Т. 11. № 2А. С. 78–84.

4. Григорьев С. А. Национально-культурные объединения Якутии в общественно — политической истории региона конца XX – нач. XXI века. Научный диалог 2017. №12. С 297–308. С. 298–301.

5. Интервью с А. Н. Павловым. Архив С. Филатова 12.10.96.

6. Интервью с Иваном Николаевичем Николаевым (Ухханом). Архив С. Филатова. 20.06.99.

7. Интервью с Л. А. Афанасьевым-Тэрис. Архив С. Филатова. 19.10.96.

8. Интервью с Л. В. Андреевой. Архив С. Филатова. 26.09.25.

9. Интервью с Л. В. Федоровой. Архив С. Филатова. 28.09.25.

10. Интервью с П. И. Корякиным. Архив С. Филатова. 25.09.25.

11. Мурад Аджи. Полынь Половецкого поля. М.: Пик-контекст, 1994.

12. Николаев М. Е. Духовность — краеугольный камень в фундаменте новой Якутии. Вестник Академии духовности республики Саха (Якутия). 1996. № 1. С. 5–12.

13. Официальный сайт академии духовности Республики Саха. URL: https://akademiyadukhovnosti.ru/о-нас/ (дата обращения: 10.11.2025).

14. Тарабукина В. «Алгыстаах аартык & Аар Айыы итэҕэлэ»: в Якутске строятся дома якутской веры. Sakhaday.ru. 08.02.24. URL: https://sakhaday.ru/news/algystaah-aartyk-aar-ayyy-ite-ele-v-yakutske-stroyatsya-doma-yakutskoy-very?from=copy (accessed: 31.10.25).

15. Трощанский В. Ф. Эволюция чёрной веры (шаманства) у якутов. 2-е изд. М.: Кн. дом « ЛИБРО-КОМ», 2012. 224 с.

16. Уххан: С приходом Вячеслава Штырова Якутия растеряла всю свою самостоятельность. «SakhaNews» («Новости Якутии»), 15.07.2008. URL: hhtps://1sn.ru/uxxan-s-prixodom-vyaceslava-styrova-yakutiya-rasteryala-vsyu-svoyu-samostoyatelnost

17. Ушницкий В. В. Современная «вера» якутов: религия «Айыы», тенгрианство, неошаманизм. Религиоведение. 2016. № 3–4. С. 37–42.

18. Федорова Л. В. Тенгризм. Якутск: СВФУ, 2023. 256 с.

19. Шкурко Н. С. Влияние этноконфессионального фактора на политические процессы в регионе (на примере Республики Саха (Якутия). Народы и религии Евразии. 2010. №4. С 273–287. С. 273–279.

20. Шкурко Н. С. Интеграция новых религий в традиционное культурно-религиозное пространство Якутии. Религия и российская государственность: исторический опыт и современность: сборник статей Международной научно-практической конференции. Магнитогорск-Челябинск: отдел копировально-множительных работ Управления делами Губернатора Челябинской области, 2007. С. 374–386.

21. Якутский героический эпос Олонхо. Юрюнг Уолан. URL: https://readli.net/chitat-online/?b=291778&pg=171

https://oriental-courier.ru/s2686

Cаха сиригэр Дьааҥы хайаларыгар Ной аалын курдук улахан, тааһырбыт болуот баар диэн үһүйээн чахчы буолуо дуо?

uhhan1 — Tue, 21 Apr 2026 11:43:01 GMT

Cаха сиригэр Дьааҥы хайаларыгар Ной аалын курдук улахан, тааһырбыт болуот баар диэн үһүйээн чахчы буолуо дуо?

Ной аалын (Ноев ковчег) туһунан Библияҕа суруллар. 44-50 үйэ анараа өттүгэр аан дойдуга Улуу уу сута (потоп) кэлэн, кураанах сир хаалбатах. Таҥара ыйыытынан, Ной улахан аалы туппут уонна онно кыыллары киллэрбит. Хас да ый аал уйаара-кэйээрэ суох уу ньуурунан уста сылдьыбыт. Онтон 40 күнү быһа курулаччы кутар ардах тохтоон, Арарат хайа чыпчаала көстүбүт. Онон Ной аала Араракка хаалбыт диэн кэпсэнэр.
Араракка Ной аалын икки сүүсчэкэ сылы быһа көрдөөтүлэр. 150 миэтэрэ кэриҥэ уһуннаах улахан аал тааһырбытын буллубут диэн иһитиннэриилэр, хаартыскаҕа түһэриилэр өтөр-өтөр тахсаллар эрээри, учуонайдар ону утараллар. Аал курдук быһыылаах таастар бааллар эрээри, бу мас тааһырбыта буолбатах дииллэр.
Сорохтор Библияҕа былыргы тылынан Арарат буолбакка, Урарту хайа суруллубут, онон атын сиргэ көрдүүллэр диэн этэллэр. Атыттар планета саамай үрдүк чыпчаалыгар – Гималай хайаларыгар баара буолуо дииллэр. Хайдаҕын да иһин, аатырбыт Ной аала булулла илик. Дьиҥинэн, мас хараабыл былыр үйэҕэ эмэҕирэн, сүтэн-симэлийэн да хаалбыт буолуон сөп.
Саха сирин дьиктилэрэ
Биир арыллыбатах дьиктинэн Ной аалыгар майгынныыр тааһырбыт болуоттар Дьааҥы хайаларыгар бааллар диэн үһүйээн буолар. Аан бастаан учуонай-айанньыт барон Фердинанд Врангель 1820 сыллаахха бу үһүйээни суруйан хаалларбыт үһү.
Өймөкөөн, Дьааҥы, Муома олохтоохторо бу болуот баарын билэллэр. Саха сиригэр үүммэт, биир киһи кыайан кууспат суон мастартан оҥоһуллубут болуот тааһыран сытарын көрбүт булчуттар, табаһыттар бааллар. Болуот 300-400 миэтэрэ үөһэ сытар. Түөрт суон бэрэбинэ киһи илиитин саҕа суоннаах сигэнэн былыргылыы ньыманан баайыллыбыттар. Бу баайыллар сиринэн оҥо хаһыылаахтар үһү. Болуот Өймөкөөн улууһун Төрүт бөһүлэгиттэн 7 килэмиэтирдээх сиргэ баар дииллэр.
2014 сыллаахха “Норд-Стрим” туристическай хампаанньа экспедиция тэрийэн көрдүү сатаабыта. Хампаанньа дириэктэрэ Михаил Местников 60-ча сыллааҕыта ити болуоту көрбүт киһини кытта көрсөн кэпсэппитэ.
Болуоту 1959 сыллаахха 4 олохтоох дьон булан, биллэрэ сатаабыттар да, ким да интэриэһиргээбэтэх. Кинилэр истэригэр Афанасий Степанович Гермогенов (80-нун ааспыт) баара. Кини сирдээн, дьоҕус экспедиция хайаҕа тахсан, болуоту көрдүү сатаабыта да, булбатаҕа.
Михаил Местников, “Норд-Стрим” туристическай хампаанньа дириэктэрэ:© edersaas.ru сайтан: https://edersaas.ru/saha-siriger-noj-kovchega-baar/

КЭРЭХСЭЛЛЭЭХ КИНИГЭ СҮРЭХТЭНИИТЭ

uhhan1 — Fri, 10 Apr 2026 07:14:10 GMT

КЭРЭХСЭЛЛЭЭХ КИНИГЭ СҮРЭХТЭНИИТЭ

Национальнай бибилиотека историческай саалата. Библиотека сахалар мустар баар-суох храммыт буолар. Библиотека салалтата, идэлээх үлэһиттэрэ үгүс бэлиэ тэрээһиннэри быыстала суох ыыталлара бар дьон махталын ылыан ылар. Бу да сырыыга эмиэ оннук буолла. Биллиилээх юрист М.М.Яковлев “Силиэстийэ уонна бэлиитикэ эридьиэстэрэ” диэн сонун кинигэтэ дьон дьүүлүгэр таҕыста.
Кинигэ туһунан урут суруйан турабын. Ону хатылаабакка кинигэни дьон хайдах ылыммытыгар тохтуом. Биһигиттэн биир бэлиэ “ыарыы” олохсуйбута куруутун арахпат. Кинигэни ситэ аахпакка эбэтэр олох да тутан көрбөккө сылдьан санааны этэ сатааһын баар. Бу да сырыыга эмиэ оннук түгэннэр баһыйдылар диэххэ наада. Ол түмүгэр кинигэни ырытар оннугар атыҥҥа аралдьыйыы, сороҕор итиннэ сыһыана суоҕу уһуннук, салгымтыалаахтык “сырдата” сатааһын истээччини сылатта, кэнникинэн бэйэ-бэйэни кытта сэлэһии хойдон барда. Дьиҥинэн, кинигэни сирийэн аахтахха киһи билбэтэҕэ, сонуна үгүс, ол иһин аахпыт өттө итинтэн сөхпүтүн баарынан биллэрэ сатаата.

М.Яковлев Дойду Генпрокуроругар тиийэ үүммүт Ю.Скуратовы кытта биир курска үөрэммитэ кинигэҕэ баар. Читаттан төрүттээх Юра Скуратов кыһыл дипломнаах институту бүтэрбитин туһунан истиҥник ахтыллар. Бу Арассыыйа историятыгар биир бэлиэ суолу-ииһи хаалларбыт, сокуону тутуһа сатаабыт киһи хоруупсуйаны утары күүрээннээх үлэ ыыта сатаабытын тохтоппуттара биллэр. Кини Березовскайы уонна кириэмил киэркэтиитигэр үбү сиэн, кыраныысса таһыгар күрэтэн омук сиригэр хаайылла сылдьыбыт биһиги Бородиммыт тустарынан бэртээхэй кинигэтигэр суруйан турар. Онно барыта суруллар: Бородин Путины үлэҕэ ылыыта, Березовскай ойоҕун төрөөбүт күнүгэр Путин букет тутуурдаах кэлиитэ, араас хоро таһыы туһунан. Скуратовы араас угаайыга киллэрэ сатааһын табыллан, Б.Н.Ельцин өр баҕайы көмүскэһэ сатаабытын үрдүнэн, Федерация Сэбиэтинэн үлэтиттэн ууратар Уураах таһаарбыттар, кини оннугар Ю. Чайканы олоппуттар. М.Яковлев кинигэтигэр табаарыһын Ю.Скуратов кинигэтин тыына баар, ол иһин маны аҕынным. Уонна кинилэр курстарын бүтэрбиттэртэн үгүс киһи салайар үлэҕэ ылыллан барбыттар, холобур, ити Ю.Скуратов курдук. М.Яковлев Москваҕа ГУМ дьыалатын силиэстийэлииргэ ыҥырыллыытыгар, ол дьонтон “Саха сиригэр эрэллээх киһи баар, кинини кытыннарыахха” диэбэтэхтэрэ буолуо дуо, прокуратура кистэлэҥ мунньаҕар? Кинигэни ырытыыга ити түгэни саныахха баара хаалла.

Украинаҕа сэриигэ Саха норуотун көмүскээн У.А.Винокуровалыын С.К.Шойгу аатыгар суруктара кинигэ 335-338 сирэйдэригэр баар. Бу хорсун сурук ахтыллыахтаах этэ, күүтэ сатаабытым. Бэйэм ити туһунан элбэхтэ суруйбут, икки кинигэни таһаарбыт буоламмын хатылана сорумматаҕым. Кинигэни ырытыыга элбэх ийэ-эбэ кэлбит этэ да, биир тылы быктарбатылар. Ол олордохпутуна, сити кэмҥэ Украинаҕа оҕолорбут, ким илиитэ, ким атаҕа, ким төбөтө туспа баран сыталлара буолуо эбээт. Биир эмэ ийэ “Арассыыйа үрдүкү салалтатыттан, сокуон хараҕын кэспэккэ эрэ, оҕолору ылары аччатыахха диэн көрдөһөн көрүөҕүҥ” диэбэтэ. Сокуону кэспэккэ эрэ! Итиннэ сокуону кэһии, криминал суоҕун ырытыыга кэлбит элбэх юристар бигэргэтиэх этилэр. Уопсайынан үгүс истиҥ тыл, кинигэ ааптарыгар үтүөнү баҕарыы этилиннэ эрээри барыта 5 мүнүүтэллэх регламены таһынан буолла. Ол иһин сорох сүрүн, таарыллыахтаах түгэннэр тумнуллан хааллылар. Биирдэ мустан баран саамай наадалааҕы, билиҥҥи кэмҥэ тирээн турар үгүс проблеманы умнумуох баара. Кинигэ олох уустугун быһаарарга ыҥырар курдук эбээт.
Түмүкпэр кинигэни булан ааҕарга өссө төгүл ыҥырабын.

Иван БУРЦЕВ. 10.04.2026 с.

С У О Л Л А Р...

uhhan1 — Sun, 05 Apr 2026 10:13:35 GMT

С У О Л Л А Р...

Хас биирдии киһи сиргэ төрөөн суол хаалларан эрдэҕэ. Онтуҥ араас буоллаҕа: кимиэнэ эрэ омоон, кимиэнэ эрэ киэҥ-куоҥ, уһун уонна ыраахха диэри салҕанан барар. Оҕолоох-уруулаах, сиэннэрдээх уонна үтүө атас-доҕор дьонноох, батыһааччылаах буоллаҕына киһи суола өссө уһуур.
Олимпиецпыт Александр Николаевич Иванов 75 сааһын уруумсах, үтүө санаалаах, киниэхэ махталлаах казахтар быһайын ыҥыран ылан чиэстээн-бочуоттаан үрдүк таһымҥа бэлиэтээбиттэрэ. Умнубаттар эбит, ол ыраах сылларга эдэркээн Саша Иванов кинилэргэ үөрэнэ тиийбитин, ССРС араас таһымнаах, күрэхтэһиилэригэр, олимпиецкай оонньууларга тиийэ, Казахстан үрдүк аатын көмүскээбитин, ааттарын ааттаппытын. Казахстан билигин үүнэр-сайдар, инники кэскилин оҥостор, кимтэн да тутулуга суох Азия биир улахан государстватыгар кубулуйда. Ити туһунан казахтар биир улахан лиидэрдэрэ Нурсултан Абишевич Назарбаев “Моя жизнь. От зависимости к свободе” диэн мемуарыгар сиһилии суруйар. Ити дойдуга кэлэ-бара сылдьар дьон итини эмиэ толору бигэргэтэллэр. Урут баардарын-суохтарын Кииҥҥэ кута олорбут казахтар барытын бэйэлэрэ бас билэн, дьаһанан олохторо тупсан санаалара кэлбитин, быһыылара-майгылара тупсубутун бэлиэтииллэр. Ол да туоһута буоллаҕа, Александр Николаевиһы бу уһун сылларга умнубакка, бэйэлэригэр национальнай герой оҥосто сылдьыбыттара. Бу кэнниттэн бэйэбит республикабыт, ама, хайаан юбилейы бэлиэтээбэт буолуоҕай?
Республика правительствота уонна спордун министиэристибэтэ өтөр умнуллубат үтүө тэрээһиннэри ыыппытын Александр Николаевич аймах, чугас дьоно, доҕотторо, Чурапчыга бииргэ үөрэммиттэрэ махталынан ахтыахтара. “Мин суолум” (“Моя жизнь”) диэн кини олоҕун сырдатар саҥа тахсыбыт кинигэ сүрэхтэниитигэр үгүс киһи сылдьан астынна, баҕа санаалар, сиэрдээх этиилэр киирдилэр. Онно олорон санаабыппыт, үс олимпиецпыт аныаха диэри “Республика ытык олохтооҕо” аакка тиксэ иликтэр эбит. Итини өйдөтөн этии киирбитин, ама, хайа салалта, норуот өйүө суоҕай?!
             Мин быйыл 86 сааспын туолан, тустуу туһугар ыалдьыбытым 70 сыла буолла. Оннук фанаттар республика үрдүнэн хаһыа хааллахпыт буолла? Көҥүл тустуу республикаҕа бастаан саҕаланыытын 1956 сылынан ааҕаллар. Кырдьык, ити сыл Н.Н.Тарскай Уус-Алдан Бороҕонугар Москваттан кэлбит Иван Морозов тренердээх эрчиллиини тэрийбитэ. Биир ыйы быһа кулууп дьиэтигэр дьарыктаммыттара, тэлгэһэҕэ таһааран волейбол оонньоторо, сүүрдэрэ, хамсатара. Сорох уолаттар уруогу быраҕан, оскуолаттан үүрүллэ сыһа-сыһа итини барытын көрбүппүт. Онно бастакы тустууктар Николай Гоголев, Василий Пермяков, Максим Сибиряков, Зосим Иванов, Иван Григорьев, Василий Румянцев, Ким Марков курдуктар эрчиллибиттэрин бу баардыы өйдүүбүн. Бүтэһиккэ Н.Тарскай куораттан кэлэн стадиоммутугар, үчүгэй баҕайы сылаас күҥҥэ, тустууктары икки аҥы хайытан күрэстэһии тэрийбитэ. Николай Николаевич бэйэтэ судьуйалаабыта, дьон сөҕө - махтайа, астына көрбүтэ. Онон Николай Тарскайы уонна Иван Морозовы, көҥүл тустуу саҕаланыытын көрбүт дьоллоохпун. Ити иннинээҕи сылларга Москваҕа Вадим Избеков ССРСка, Василий Румянцев Ленинградка самбоҕа чемпионнаабыттара хаһыакка тахсыбыта. Таджикистантан көҥүл тустууга спорт маастара Борис Аргунов саха тустууктарыгар ситиһиини, үтүөнү баҕарар суруга хаһыакка бэчээттэнэн соһуппута. “Хайа, саха да спорт маастара буолар эбит дуу”-диэн сөҕүү буолбута. Тустууктарбыт ханна баран күрэхтэһэллэр да, тута сырдатан иһэр Кычкин Иван Семенович диэн суруналыыс баар буолбута. Ханна да тиийэн, хас да күн күрэхтэстинэр, Иван Семенович ким туораабытын эбэтэр кими кыайан салгыы баран иһэрин күн ахсын, онтон күрэхтэһии түмүгүн хайаан да хаһыатыгар сырдатара. Оччолорго билиҥҥи курдук сибээс кэлиэ дуо, кини түүннэри утуйбакка араадьыйаны кэтиирэ үһү. Үөрэх тэрилтэлэрэ, ордук университет дьаһалтата , оройуоннар холкуостара, атын да тэрилтэлэрэ бары көҕүлээччи, өйөөччү этилэр. Холобур, университет ректора А.Мординов бэйэтинэн кэлэн студеннара тусталларын кэтээн көрөрө. Н.Тарскай доҕоро, комсомол обкомун бастакы сэкэритээрэ, Е.Кычкин биир өйөөччү, тэрийсээччи этэ. Ити туһунан хаһыакка маннык лоскуй баар: “25-26 февраля 1956 г. именно здесь, где в то время располагался Якутский государственный драматический театр, впервые под руководством 1-го секретаря обкома комсомола Егора Кычкина и председателя ресспорткомитета при Совете Министров ЯАССР Николая Тарского якутяне имели возможность воочию увидеть борцов вольного стиля”. Егор Кычкин 1974 сыллаахха доҕорун Н.Тарскай бирииһин, салайа олорор Томпотугар (Хаандыгаҕа) туруорсан, ыыттарбыта. Онно Р.Дмитриев, П.Пинигин Тбилисигэ бастаабыттарын, Москваҕа А.Иванов В.Юмины кыайбытын кэпсээбитигэр Е.Кычкин сөхпүтүн, үөрбүтүн туһунан Н.Волков ахтыыта баар. Мин Александр Николаевичтан итинник сүдү, муҥар киниттэн үөһээ ыйааһыҥҥа аан дойдуга, олимпийскай оонньууларга бастаабыт В.Юмины хайдах кыайбытын ыйыппыттаахпын. “Оччолорго саҥа тахсан эрэр, уоппута кыра уол этэ”,- диэн сэмэйдик этэн кэбиспитэ, киһим.
Мин Сергей Иванов дохсун тустуутун, Николай Гоголев, Алквиад Иванов, Алексей Ермолаев эҥкилэ суох техникалаах киирсиилэрин элбэхтэ көрбүтүм. Альберт Захаров тустуу профессорынан ааҕыллара, ааҕан-суоттаан кыайааччы. Оттон Петр Попов, Петр Алексеев, Семен Дмитриев туспа суоллаах, дэгиттэр талааннаах бөҕөстөр этэ. Максим Сибиряковы ким да утары көрбөтө, “кыбытыытыгар” киллэрбитэ эрэ баар буолааччы. 1964 сыллааҕы Арассыыйаҕа бастыыр иһин Дьокуускайга буолбут күрэхтэһиигэ уолаттар хайдахтарын көрдөрбүттэрэ, саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри хам хараҕаланан олорон көрбүтүм, ону хатылаабаппын. Элбэх тустуук аатын аҕалыахха сөбө буолуо. Кинилэр кэмнэригэр бастаан 12 мүнүүтэ, онтон 9 мүнүүтэ устата тустар буолбуттара. Күн ахсын ыйааһын тутан муҥу көрөллөрө. Эчэйии , ону кистии сатааһын диэн тугун урукку да, билиҥҥи да тустуук бэйэтэ эрэ билэн эрдэҕэ. Тулууру, дьулууру, ноҕуруусканы тулуйар эрэ киһи тулуйарын, ону уйунуу хайдахтаах ыараханын кинилэр эрэ билэллэр.
Быраабыла хаста эмэтэ уларыйда, билигин 6 мүнүүтэ устата тусталлар, ыйааһыннарын бастакы эрэ күн мээрэйдииллэр. Ыйааһыны чэпчэкитик түһэрэр ньыма тупсубут дииллэр. Билигин ол урукку уолаттар бааллара буоллар диибин, кырдьаҕас фанат.
Кэнники көлүөнэттэн, үс олимпиец тустууларын илэ көрбөтөх хомолтолоохпун, наар атын сиргэ тусталлара. Киинэҕэ да уһуллубуттара олох сэдэх, ону да көрдөххө киһи астынар, аатырыахтарын аатырбыттар эбит диигин. Хата үчүгэй суруйуулар, кинигэлэр тахсаннар эрэ элбэҕи билэҕин. Биир оннук кинигэнэн сабыс саҥа, субу буруолуу сылдьар “Мин суолум” саҥа кинигэ буолуоҕа. Ол да иһин, кинигэ сүрэхтэниитигэр үгүс үтүө тыллар, үтүө баҕарыылар этилиннилэр. Итиннэ киирбит биир этии санаабыттан арахпат, ону холбоон уонна онон сибээстээн кырдьаҕас фанат эбии этиилээхпин:
1. Олимпиецтарга сайын, Үс Хатыҥ ыһыаҕар, саха дьоно бары мустубут үөрүүлээх күнүгэр Республика, Спорт салалтата Павел Пинигиҥҥэ, Александр Ивановка 75 саастарынан, уонна Монреальга 50 сыллааҕы үрдүк ситиһиилэринэн сибээстээн “СӨ Ытык олохтооҕо” ааты иҥэрэллэригэр.
2. ССРС, Тбилиси, Европа, Аан дойду күрэхтэһиилэригэр тустууктарбыт араас кэмҥэ киинэҕэ уһуллубуттарын буларга уонна олору кэнэҕэс көлүөнэ туһугар үйэтитэргэ.
              Бурцев Иван Семенович, Үлэ бэтэрээнэ, “Сунтаар улууһун Ытык олохтооҕо”, 70 сыл ыстаастаах тустуу кырдьаҕас                                                                      ыалдьааччыта. 17.03.2026 с.

АҺАҔАС СУРУК. Айсен Сергеевич, Олег Олегович !

uhhan1 — Sat, 28 Mar 2026 07:55:38 GMT

АҔА БАҺЫЛЫК А.С.НИКОЛАЕВКА УОННА
ТЕЛЕВИДЕНИЕ ТОЙОНО О.О. МАРКОВКА
БАР-ДЬОН ХАҺЫАТА “ТУЙМААДА” НӨҤҮӨ

АҺАҔАС СУРУК.
Айсен Сергеевич, Олег Олегович !

            Сакаасчыт уонна ону толорооччу ааттарыгар үгүс түгэнтэн үс суолга эһиги болҕомтоҕутун тардарга холонобун.
            БАСТАКЫТА. Телевизорга “АЛРОСА” хампаанньа айылҕаны “харыстыырын” туһунан үүнэ-тэһиинэ суох нүдьү - балай салгымтыалаах арбааһыны хаһыс да ыйын ыыта олороҕут. Бүлүүгэ балык ыаматын ыытар, өрүһү киртиппэт үһү. Тоҕо балык ыаматын ыытарый, онно балык эһиннэ дуо? Соторутааҕыта соҕус Бүлүүгэ балык дэлэйин дакаастыыр курдук этигит. Ууну ыраастатыҥ, оччоҕо Улуу Өлүөнэ, эһигинэ да суох, маанылаах балтыгар - Бүлүүгэ балык арааһын өрө таһааран үөскэтиэ. Билигин Өлүөнэттэн Бүлүүгэ тахса сатыыр балык уутун сирэн төннө турар, ону өйдүүр улахан уустуга суох.

ИККИҺЭ. Бастыҥ ханаалбытыгар ас арааһын астыыры салгыбакка көрдөрөҕүт, түмүгэр “минньигэстик аһааҥ!” диэн буолар. Бу көрдөрөн туран дьону күлүү-элэк гыныы. Биирдэ эмэ маҕаһыыҥҥа, рынокка сылдьыҥ эрэ. Саҥа дьыл иннигэр чыыр балык киилэтэ 1200 солкуобайга тиийэ сырытта, 25 тыһыынча сыаналаах соҕотох тууччах өрө анньыллан турар, ону биир ыйдаах пенсиянан кыайан ылбаккын. Убаһа быара, харта, хаан биир оннук. Эт, арыы сыаната төһө үрдээбитин, муҥ саатар, чаҕардаргытын ыытан билиһиннэриҥ, кэпсээннэрин истиҥ, ол эрэ кэнниттэн “минньигэстик аһыырга” ыҥырыҥ.

ҮСҮҺЭ.   Син киһи көрүөх айылаах сорох биэриилэри көрө олордоххуна “Үтээн кэпсээнэ” быһан кэбиһэрэ ыраатта. Булчуттар биир сайын устата 47 тайаҕы, 6 эһэни бултаабыттарын кэпсииллэр. Сайын. Саатар күһүн, эбэтэр кыһын да буолбатах. Итини итэҕэйэр киһи баара буолуо дуо? Орто холуочук, чанчарык тас таҥас, бэргэһэ, сирэй-харах. Биир бөтөстөрө этэрбэһин астаах остуолларын үрдүгэр тутар-хабар. Үүтээни бырылаччы оттон баран суунан-тараанан, тас таҥаһы устан дьоһуннук олорон аһыыр үгэс баара, урукку булчуттарга. Ити – үүтээҥҥэ, аһыыр остуолга туспа ытыктабыл, сиэр-туом бэлиэтэ буолара урут. Этэрбэһи ас үрдүгэр салыбыраппаттара, чэнчистэрэ.

                                                           ТҮМҮККЭ
           Маннык биэриилэр кимиэхэ аналлаахтара, тугу туһалыыллара буолла? Маны биирдэ эрэ элэс көрдөрөн ааһыы буолбатах, бу - сыҥалыы-сыҥалыы, атын биэриилэри быһан, күүһүлээн туран дьоҥҥо тиэрдэ сатааһын, бэйэ дьонун сэнээһин, туохха да уурбат буолуу муҥутуур көстүүтэ. Маннык быһыы бары араҥаҕа, ол иһигэр былааска, кулуттуйуу (нууччалыыта – холуйства) көрүҥүн быһыытынан дириҥник киирбитин туоһута буолбатах дуо? Манна сакааһы биэрээччи уонна ону толорооччу норуот иннигэр эппиэтинэскитин умнуо суохтааххыт. Омсолоох быһыы наһаа элбээтэ, олортон муҥ саатар бу үс ахтыллыбыты дьон туһугар туоратаргытыгар этии киллэрэбин. Норуот эһиэхэ туох да куһаҕаны оҥорбот, төттөрүтүн моонньугар сүгэр, тус дохуоккутун үрдэтэр, ол иһин эһиги өттүгүтүттэн үтүө харда баар буолуохтаах.


Дьокуускай куорат кырдьаҕас олохтооҕо Иван Бурцев.
Тохсунньу 9 күнэ, 2021 с.

ЭБЭН ЭТИИ: Бу суруйуу “Туймаадаҕа” бэчээттэммитэ 5 сыл кэриҥэ буолла. Ол кэннэ туох эмэ уларыйыы таҕыста дуо?   “Үүтээн кэпсээнэ” аҕыйахтык тахсар, бэйэ бодотун тардыннылар курдук: этэрбэстэринэн астаах остуолларын үрдүнэн далбаатамматтар;     Балык ыаматын, ороскуотун кэрэйбэккэ, өрүскэ ыыталлара хаһыакка да, тэлэбиисэргэ да көстөр. Арай Бүлүүгэ балык элбээбэт, уутун сирэр быһыылаах;    “Минньигэстик аһааҥ!” биэрии өссө сатайда. Олохпут хаачыстыбата тупсубутун туоһулуур дьүһүммүт быһыылаах. Ас сыаната ол кэмтэн хас эмэ төгүл үрдээбитин, үрдүү турарын санаан ылыахха баара. Баһаарга таба тыла 4 тыһыынчаҕа атыыланар. Атыны этэ да барбаппын. Тыа сиригэр маҕаһыынтан анал тэтэрээккэ суруйан аһы иэс ылаллара билигин да баарын кэпсииллэр. Ити кыһалҕа тохтообутун эрэ кэннэ тэлэбиисэргэ тахсан дэлэй аһы астыахха сөбө. Оччоҕо эрэ сакаасчыт да, ону толорооччу да суобаһа чөл буолуо этэ.
                                Иван БУРЦЕВ.   Кулун тутар 28 күнэ, 2026 с.

Кулун тутар – Дьөһөгөй Айыы ыйа

uhhan1 — Sun, 22 Mar 2026 10:12:03 GMT

Кулун тутар – Дьөһөгөй Айыы ыйа

Саха билиҥҥи халандаарынан, кулун тутар – Дьөһөгөй Тойон таҥара сылынан биллэр.
Холобура, кулун тутар 21 күнүгэр – ол аата сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэр кэмигэр, сырдык баһыйан барар кэмигэр, – саха төрөөбүт күнэ диэн улахан туом ыытыллар. Дьиҥэр бу туом Дьөһөгөй таҥараҕа ананар. Дьөһөгөй – саха норуотун төрдүн таҥарата буолар, Онон саха төрөөбүт күнүн быһыытынан ааҕыллар.

Таҥарата: Дьөһөгөй. Ойуута: сылгы ойуу. Суолтата: саха төрөөһүнэ. Тыла: хоруу. Сулуһа: Үс Мэндэҥэ (Рыбаҕа сөп түбэһэр, көннөрү Мэндэҥэ - Сатурн). Бухатыыра: Кулун Куллустуур. Куота: Күн Ньургустай. Мала: сиэл. Тыаһа: дүҥүр. Үүнээйитэ: талах. Көтөрө: туллук. Кыыла: тайах. Аһа: хайах.

Саха сылгыны ытыктыыр. Маҥнай сылгы төрөөбүт үһү, онтон сылгыттан саха төрөөбүт диэн ааҕаллар. Онон 4-5 тыһыынча сыллааҕыта үөскээбит сылгы култуурата биһиэхэ төрүт суолталаах. Дьөһөгөй сылгы таҥаратын быһыытынан көстөр. Ити биһиэхэ саамай чугас таҥара дэнэр.
Серошевскайга баар, киһи уонна ат бииргэ төрөөбүттэрэ, оттон ынах сүөһү ууттан тахсыбыт диэн.
Онон, Дьөһөгөй уобараһа саха санаатыгар кини төрөөбүт омугун кытта ыкса ситимнээх буолан улахан суолтаны ылара, сылгыны иитэр омук быһыытынан тымныы Арктикатыгар тиийэ тарҕанан олорон Дьөһөгөйүн умнубатаҕа, баччаҕа диэри харыстаан аҕалбыта.
Саха киһитигэр сылгы барахсан Айыы таһымыгар үрдүк суолталаах. Үрүҥ сылгы сиэлэ куһаҕан тыыны кыйдыыр, ол иһин ыраастаныыга, алгыска туттуллар. Биэ үүтүттэн көйөрүллүбүт кырылыы көөнньөр уохтаах кымыс үгүс ыарыыны эмтиир, сэллиги утары охсуһар. Кыһын тоҥорон баран сиикэйдии сиэниллэр сылгы этэ хайа баҕарар саха ыалыгар күндү ас күүһү-уоҕу эбэр, доруобуйаны бөҕөргөтөр. Сылгы хартата, хаана сыбаайба, үбүлүөй остуолуттан бастакынан бүтэр. Сыспай сиэллээх барахсан – былыргыттан күн бүгүҥҥэ диэри миинэр миҥэ, эрэллээх доҕор, минньигэс ас, үҥэр таҥара.

Пекарскайга суруллубутунан, Уордаах Дьөһөгөй Айыы – эр дьон оруолдьуттарыттан биирдэрэ. Хорсун эр дьону, дьоруо аты, тардыылаах оҕуһу биэрэринэн биллэр.
Бу ый эр дьон элбэҕи быһаарар кэмнэрэ буолуон сөп. Ордук спортсменнар, илии-атах үлэтин дьоно, ону ааһан, боотур дьон кыттыгастаахтар.
Өбүгэлэр саныылларынан, Дьөһөгөй Айыы үһүс үөтүүлээх халааҥҥа олорор уонна киһи быһыытынан дьоһуннаахтык сананыыны дьоҥҥо биэрэр. Үрүҥ Айыы Тойон кыра уолун Дьөһөгөй Тойону бу дойдуга түһэрбит, сылгы төрдө буол, урааҥхай саха олоҕун оҥор, түһүлгэтин түстээ диэн алгыһын анаабыт.

Атын айыылар эмиэ Дьөһөгөй буолан көстөр кыахтаахтар дэнэр. Ити Дьөһөгөй уобараһа олус уустугун көрдөрөр. Салгын кут соҕурууҥҥу халлаанынан сылдьар. Итинтэн үтүө санаа үөскүүр. Үтүө санааны үөскэтээччинэн эмиэ Дьөһөгөй биллэр. Ол иһин соҕуруу халлаан төрдүнэн Дьөһөгөйү ааттыыбыт.
Дьөһөгөй дьүһүнэ – эр киһи, сахалыы таҥастаах, уҥа илиитигэр кымньыылаах, хаҥас илиитигэр сэргэ курдук тайахтаах. Үтүө киһини бэлиэтиир.

Эллэй Боотур ыһыах ыспытыгар Соҕуруу ытык Хайаҕа Дьөһөгөй Тойон илэ чахчы түһэн Сылгы сүөһүнэн алҕаабыт сирэ Соҕурууҥу Ытык Хайа Хаҥаласка барыы диэки баар. Билигин ити хайаны Хаҥалас Тумула дииллэр. Былыр манна Дьөһөгөй таҥара түспүт уонна дьоҥҥо сылгы сүөһүнү биэрбит.
Дьөһөгөй Тойон эмиэ сэттэ дьүһүннээх эбит. Кинилэр ини-бии буолан сэттэ сиргэ ыал буолан олохсуйбуттар. Кинилэри холбуур суол Дьөһөгөй суола буолар диэн.
Дьөһөгөй халлааныгар хаһаайыстыбаны тэрийэр, дьиэни-уоту туругурдар, үлэни сайыннарар алгыс иҥмит. Онон, кулун тутар ый хаһаайыстыбаны тэриниигэ дуу чөлүгэр түһэриигэ, ыал-күүс, үлэһит буолууга табыгастааҕынан аатырар. Дьөһөгөй алгыһа киһи быарын туһунан мустар уонна күүс-уох буолан эт-сиин устун тарҕанар, өй буолан инникитин сырдатар диэбиттэр.

Сахалар бэйэлэрин Дьөһөгөй айыы аймахтарынан (дьонунан) ааҕыналлар. Дьөһөгөй дьоно, үөнэ-көйүүрэ кытта, сылгы буолан көстөр дэнэр. Дьөһөгөй олоҕу оҥорор төһүү күүс, кини киирдэҕинэ, киһи сындааһынын устун уох киирэр. Киһи этэ-сиинэ ханнык баҕарар дьайыыга толору бэлэм буолар.
Дьөһөгөй эт-сиин кыаҕын таһынан эт-сиин тулуурун биэрэр: тымныыны, итиини тулуйуу; өр утуйбакка, аһаабакка сылдьыы; өр хамсаабакка күүрүүнү тулуйуу. Маннык барытын холкутук уйар буолбут киһини сылгытыйбыт киһи дииллэр. Сылгытыйыы эт-сиин муҥур тулуурун көрдөрөр. Эт-сиин тулуура өй-санаа тулуура буолан тахсар.

Табыгастаах кэми булгуччу күүтүү – саха биир хаачыстыбата. Кэм кэллэҕинэ куоттарар сатаммат. Кэми кэлиэн билии, кэм кэлиитигэр бэлэмнэнии, кэми таба туһаныы – өбүгэлэрбит үйэлэр тухары чочуйбут үөрэхтэрин ис хоһооно.
Өй-санаа тулуурун эмиэ Дьөһөгөй биэрэр. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар тулуур сүрүн оруоллаах. Тулуур элбэх сыыһаны суох оҥорор. Киһи аҥардас тулуурунан кыайар.
Дьулуур эмиэ Дьөһөгөй сүрүттэн кэлэр. Саамай улахан дьулуур олох дьулуура. Дьулуур аҥардас инники диэки кимии эрэ ааттаммат. Баар балаһыанньаны учуоттааһын – ньымса буолууну үөскэтэр.
Дьүккүөр – санаабыт соругу хайаан да ситиһэргэ дьулуһуу эмиэ Дьөһөгөйтөн.
Дьөһөгөй биэрэр хаачыстыбалара киһи үлэлиириттэн көстөр.

Кулун тутарга киһи сөпкө сылдьарын хааччыйар олох туһунан этиилэргэ манныктар киирэллэр: кулуннары ийэлэриттэн араарар күммүт буолла; көмнөх түстэ, санныбыт чэпчээтэ; саха киһитэ сылгыттан үөскээбитэ; үс күлүҕүҥ үрэллибэтин; төрдүбүт төрүт сирбититтэн, айылҕабыт Саха сириттэн; рто дойдуга олохтоммуппут; туллугум иннибэр туртаҥныы сырыттын; киһи күннээх, уол оҕо дьолоох; аал уоккун отун, алаһа дьиэҕин тэрин; өйдөөбүккүн өһүлүмэ; үс күлүккүн харыстыы сырыт; санааҥ салыйан хаалбатын; санааҥ дьайҕа буоллун; бүгүн бүгүҥҥэр тирэн; бүгүҥҥүгэр кэлэри холбоо; санаабытыҥ сатаннын; саха суругун суруйан кэбис; сайдыыны кытта сырыт, сайда буол; тыал буолбут быркыта суох сүтэр; күн киһитэ сири көҕөрдөр, саха төрөөбүт күнэ сайан кэллэ; кырыа кыһын кыйданан эрэр; санныбыт ирэн барда; тот салгын түстэ, күөх салгын көһүннэ; сарсыарда аайы саргыны санаа; сандал саас салалынна курдук; уруккуну кутуругуттан тутума; кэрэ кэскили кэтээ; тиэтэйэн киһини күллэримэ, хойутаан киһини хомотума; барбахха баран хаалыма; кэлэри кытта сиэттиһэ сырыт.

Дьөһөгөй кулун тутар ыйга сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэр кэмигэр түһэр. Ити кэмтэн саҕалаан сырдык баһыйан барар. Бу кэм саҥа дьыл саҕаланыыта дэнэр.
Дьөһөгөй ойбоно быар туһунан сөп түбэһэр. Былыргы сахалар күүс үөскүүр этинэн быары ааҕаллара. Бу уоргаҥҥа хаһаайыстыба тэринэр, үлэлиир-хамныыр өй-санаа үөскүүр. Дьөһөгөй ойбоно эмиэ сэттэ ыалыгар барытыгар сырыттахха толору аһыллар. Киһи үлэҕэ сыһыана араас буолар. Ол барыта кини төһө ыалга сылдьыбытыттан тутаахтаах. Үлэни кытта сибээстээх ирээт диэн өйдөбүл баар буолар. Киһи биэс ирээттээх буолар. Ирээти таҥара биэрэр. Киһи ирээтин ыла сатыахтах. Ылбатаҕына, атын дьон уоран ылаллар.

Киһи үлэлиир-хамсыыр киинэ быар буолар. Быар төһөнөн толору да үлэлиир кыах улаатар. Быарга күүс киирэр. Киһи төһө эрэ кыахтаах буолар. Аны үлэһин буоларга тулуур ирдэнэр. Үлэ төһө эрэ бирэмэни ирдиир. Аны күүһү ыытаҕын. Ол барыта тулуйар буолахха кыаллар. Ол гынан баран үлэ аҥардас тулууртан тахсыбат. Үлэни кыайарга албас наада. Албаһы биһиги өбүгэлэрбит тыһыынчанан сылларга айан кэбиспиттэрэ. Ону билиэххэ наада. Аны албаһы киһи улэҕэ туһанары сатыыр буолуохтаах. Албаһы билэр буолан баран сатабыла суох киһи – син биир тугу да билбэт. Онтон сатыыр киһи үлэни оҥорор. Үлэ диэн дьоҥҥо туһаны оноруу. Киһи үлэлиир эйгэтигэр быһаарар кыахтаах буолуохтаах. Ол аата тойон уонна хотун буолуу дэнэр.

Саха омук – ат оҕото, ат – кини көтөр кыната, аһыыр аһа, таҥнар таҥаһа, сүрэҕин-быарын ымыыта, улгум, дьулусхан сылгыга, үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах. Саха кыыһа ыал буолаары гыннаҕына түһээн аты миинэн айанныыр, албан аатырыа, дьоһун сураҕырыа. Биэ буолан уол түүлүгэр көстөр. Инники сайдыы, барҕарыы аллаах ат айанын санатар, ол иһин саас-үйэ тухары Саха Дьөһөгөйгө үҥэр-сүктэр.

Саха былыргы үҥкүүтэ – дьиэрэҥкэй, – ат сүүрүүтүн үтүктүү буолар уонна Дьөһөгөйгө ананар.
Дьиэрэҥкэй элбэх көрүҥнээх:
-Көннөрү дьиэрэҥкэй.
-Сыкырыйар дьиэрэҥкэй (сыыйыллар дьиэрэҥкэй). Олоруулаах буолар.
-Хайбаҥныыр дьиэрэҥкэй.
-Көтөр дьиэрэҥкэй.
Элиэ диэн көтөр – туллуктан ураты, эмиэ Дьөһөгөй көтөрүнэн биллэр. Элиэ сылгыны уорбутун туһунан кэпсэл баар. Ол гынан баран итэҕэлгэ кинини Дьөһөгөй көтөрүн быһыытынан өйдөөһүн баһыйар, Элиэ сайын саҕаламмытын бэлиэтиир. Эмиэ, Дьөһөгөй курдук, үүнүүнү-сайдыыны кытта сибээстээх. Дэлэҕэ элиэ кистээтэ да самыыр түһүө диэн итэҕэйиэхтэрэ дуо.
Аны туран, Дьөһөгөй оҕолоро дьиэ-уот иччилэрэ буолаллар. Дьиэ иччитэ – дьиэҕэ олорор иччи, Дьөһөгөй Тойон уола. Кини дьиэ дьолун харыстыыр аналлаах. Аата Дьиэрдэ Бахсыына диэн. Кини оҕонньор бодолоох, бытыктаах. Уҥа илиитигэр ооҕуй оҕус тутуурдаах, хаҥас илиитигэр чыычаах уйалаах. Сороҕор кэргэннээх курдук. Киниэхэ анаан салама ыйыыллар. Баайы-дуолу харыстыыр ампаар иччитэ эмиэ Дьөһөгөйгө сыһыаннаах.
Уопсайынан, айыылартан үс айыы иччилэрдээх:
– Иэйэхсит – айылҕа ичичэлэрин биэрэр.
– Дьөһөгөй – киһи иччилэрин биэрэр.
– Улуу Суорун Кытай Бахсы – Ууһу биэрэр.

Тиэргэн төрдүнэн Дьөһөгөй ааҕыллар, кини орто дойду киһитигэр Эллэй Боотурга тиэргэни тэрийэр дьоҕуру биэрбит дэнэр. Тиэргэн уонна хаһаайыстыба биир кэриэтэ өйдөбүллээхтэр. Урут тиэргэн улахана ыһыах мөһүлгэтинэн кэмнэнэр этэ: улуу баай, улахан баай, орто баай, кыра баай. Саха тиэргэнин кытта саханы төрүттүү турар салаалар дойду баайынан ааҕыллаллар: таба (кыра ахсааннаах омуктар төрүттэрэ), сылгы (саха төрүтэ), саха ынаҕа (саха төрүтэ).
Дьөһөгөй сирдээх буолар. Бу сир сылгы таптаан тохтуур сиригэр оҥоһуллар. Оҥоһуута ытык дабатыыны маарынныыр. Илин диэки сэргэ саамай үрдүк, оттон ити сэргэттэн кынат курдук аҕыс сэргэ кэккэнэн бараллар. Улам кыччаан иһэллэр. Ити сэргэлэр бүтүүлэригэр икки ардыларыгар биир сэргэ турар. Бу сэргэ үөһээ өттө балтыһыахтаах. Алтыһахха тоҕус мас үрүүмпэ турар.
Сэргэлэр бастакы сэргэттэн уратылар, төбөлөрүгэр көтөн иһэр көтөр ойуута баар буолар. Сэргэ үрүүмпэлэригэр ууллубут арыы кутуллар. Сылгыны, атыыр сылгыта ордук, ол суох буоллаҕына биэни да тутуохха сөп. Сэргэлэр устун сиэтэн аһарыллар. Илинтэн арҕаа хаамыллар. Тохсус сэргэҕэ (саамай кыра сэргэгэ) тиийэн баран сылгы үрдүгэр кыратык суорат кутуллар. Онтон алгыс этиллэр. Манан туом бүтэр. Сылгыны баайан туруоруохха сөп эбэтэр ыытыллар. Оҕолор тэйиччи олорон аһыыллар. Сылгы туһунан кэпсэтэллэр. Сылгы оонньуутун оонньууллар.

Саҥата суох алгыс диэн баар. Улуу тунах саҕаламмытын кэннэ бастакы туом кулун кымыһа диэн ааттанар. Бу туомҥа саҥата суох алгыс оҥоһуллар. Алгысчыт аан дойду аҕыс өттүгэр утум-систим хайыһар уонна кымыс кутаттыыр. Ити кэмҥэ кини тугу да саҥарбат, тыаһаабат. Атын дьон эмиэ им-дьим олороллор. Бу кэмҥэ Дьөһөгөй Айыы кэлэр. Кини сүрдээх сиргэмтэх буолар. Кыра да тыастан баран хаалыан сөп. Ол иһин саҥарбаттар, айдаарбаттар. Алгысчыт айыылары ыҥырар. Ити ыҥырыыта туох-хайа иннинэ үчүгэй күн-дьыл турарыгар аналлаах (атыннык эттэххэ көнө өрүттэртэн тыал кэлиэхтээх).
Биһиги олоҥхо ыйынан кулун тутар ыйы билинэбит. Бу ый сүрүн бэлиэтэ Дьөһөгөй буолар. Бу ый биир уратыта диэн дьаҥ ыарыы тарҕанара буолар. Аны ити кэмҥэ олоҥхо истиитэ элбиир. Ол аата олоҥхо биир сүрүн суолтата дьаҥы утары охсуһуу эбит. Эбиитин, ыарыыны суох оҥорор Ытык дабатыы туома эмиэ Дьөһөгөйдүүн силбиһэр.

Хоруу, хоруу, хоруу!
Саханы саха оҥорон
Сандаарпыт,
Киһини киһи оҥорон
Килэппит,
Дьиэни диэлитээччи,
Күрүөнү уһатааччы,
Алтан сэргэни анньааччы.
Аал уоту уматааччы,
Төлкөлөөх түһүлгэни төрүттээччи,
Дэлэй ыһыаҕы тэрийээччи,
Түөрэм туйахтаах,
Нэлим сиэллээх,
Сиэр дьүһүннээх,
Доллу кулгаахтаах,
Санныгар дьаҕыллаах,
Самыытыгар таҥара бэлиэлээх,
Күн Дьөһөгөй
Айыы Тойон бэттэх көрөн
Мичик гын!
Дом!

Афанасьев Л.А.-Тэрис уо.д.а. суруйууларыттан таҥан оҥордо: Дьокуускай куоратын «Айыы итэҕэлэ» итэҕэл тэрилтэтин сэһэнэ Бүөтүр Кэрээкин-Таҥ Бүө.

“ЕГОР ДМИТРИЕВИЧ КЫЧКИН”

uhhan1 — Thu, 05 Mar 2026 09:23:37 GMT

“ЕГОР ДМИТРИЕВИЧ КЫЧКИН”

Маннык ааттаах кинигэни миэхэ, анал суруктаан-бичиктээн, саха туһугар, тылынан эрэ буолбакка, этинэн-хаанынан, дууһатынан туруулаһа сылдьан охтубут саха маанылаах Далбар Хотуна А.Н.Маедо биэрбитэ. “Кинигэ тахсыытыгар сыһыаннаахпын, дьоммут-сэргэбит уһуктубат, тустаахха эрэ сүрэх бааһа” диэн тыллардаах сурук. Александр Николаевна бэйэтин туһунан үтүөкэн ахтыы кинигэтэ суруллубута да, киин библиотекаҕа икки эрэ экземпляр хаалбыта баар.

Кычкиннар Мэҥэттэн эрэ силис тардаллар быһыылаах. Куруутун олох үөһүгэр сылдьар, быар куустан олорботох дьон уобарастара дьоҥҥо баар. Салайар үлэҕэ сылдьар эбэтэр ханнык да “хара” үлэни өрө туппут дьон.

1962 сыллаахха Алдан политехникумугар үөрэнэ тиийбиппэр, ол сыл горняк үөрэҕин бүтэрэн барбыт биир Кычкины номох оҥостон кэпсииллэрэ. Эһэ Хайаҕа үлэлии сылдьан кэлэн үөрэммит. Хомуньуус эбит, кэлээтин техникум профсоюһун бэрэссэдээтэлинэн быыбардаммыт. Сыллааҕы отчуотун оҥорбутун сөҕө-махтайа ахталлара, нууччалыы ыраастык, сыыс тыла суох саҥарар үһү. Сарсыарда учительскайга киирэн сыгынньахтанар, переменаҕа онно киирэн табаахтыыр эбит. Профсоюһун отчуота Москваҕа барара эбитэ дуу, онтон кэлбит бэрэстэбиитэл техникум дириэктэрин кытта буолбакка, Илья Романовыһы кытта урут илии тутуспут. Уопсайдары кэрийэр, бэрээдэги хонтуруоллуур, студены уопсайтан да үүрүөн сөп үһү. Бүтэрбитин кэннэ, орто үөрэхтээх киһини, Айхал руднигар кылаабынай инженеринэн анаан ыыппыттар. Мин Мииринэйгэ ананан тиийээт музейга сылдьыбытым Илья Романович Кычкин Ленин Уордьаннаах мэтириэтэ ыйанан турара. Ити аҕыйах сыл иһигэр, мин үөрэнэрим устатыгар ситиһиитэ...

Мииринэйгэ өр кэмҥэ бульдозериһынан сыламтата суох үлэлээбит А.А.       Кычкины билэрим. Үскэл көрүҥнээх, бэрт холку, өрүү күлбүт-үөрбүт үтүө майгылаах киһи этэ. Алексей Алексеевиһы Социалистическай Үлэ Дьоруойыгар түһэриэхтээхтэрин туох эрэ кыра тиийбэтэҕин истибиттээхпин. Эдэркээн эрдэҕиттэн киһи буолбут Мииринэйигэр бокуойун буллаҕа, оҕото-уруута тэнийдэҕэ, аҕаларын (эһэлэрин) үтүө аатын саната сырыттахтара.

  Кинигэ бэлэхтэтэммин, аны Кычкин Егор Дмитриевиһы биллэҕим. Урут да кини туһунан истэрим, бэйэтин көрүүм үөрэнээччитин Петр Семенович Федоров 75 сааһын туолар юбилейыгар этэ. Онно үгүстүк тыл эппэтэҕэ, үтүөкэн баритон куолаһынан ария толорбута, “Игорь кинээстэн” диэбиттэрэ. Чахчы да, үтүө куолас этэ, ону бигэргэтэн ырыаһытын, тойук туойарын, олоҥхоттон быһа тардан толорорун, сытыы тыллааҕын, көрүдьүөстэниэн да сөбүн туһунан бу кинигэҕэ бары ахталлар. Кинигэҕэ 45(!) ахтыы киирбит. Кинигэ, сахаҕа сэдэхтик кэлэн барар, академик В.П.Ларионов махтал тыллаах ахтыытыттан саҕаланар. Биллэн турар, саамай истиҥ, кырдьыктаах сиһилии ахтыыны олоҕун аргыһа Республика үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйа харыстабылын туйгуна Александра Дмитриевна Кычкина оҥорбут.

Итиччэ элбэх ахтыыларга былаһын тухары Егор Дмитриевич үлэһитин, дьоҥҥо сыһыана истиҥин, биир тэҥин, үгүс эдэрдэри өрө таһаарбытын, көмөлөспүтүн, олоругар ирдэбиллээҕин туһунан этиллэр. Сахалары үгүс сылга таҥнары тарпыт, билигин да тардар “оройуоннаһыы” киниэхэ суоҕун туоһута – ахтыыларга араас оройуон дьоно бары кыттыспыттар. Омугумсах, сахатын эрэ өрө туппут диэҕи, бииргэ үлэлэспит, салайбыт, үүннэрбит дьоно – С.Студенцова, Л.Кичигин, Т.Голоперова, Баргачан, М.Кривенда, Г.Лагутина, М.Щепеткин, Я.Хор кинини истиҥник-иһирэхтик ахталлар. Уонна бары Егор Дмитриевичка баһыыба, махтал тылларын этэллэр. Эгэ, юбилейынан дьон эҕэрдэлээбэт буолуохтара дуо? Онно Опрядченко, С.Курчатова, В.Биланенко, Б.Бошков, И.Слись, И.Иноземцев, Варламова, Суорун Омоллоон, М.Николаев, В.Качаев курдуктары кинигэҕэ ааҕабыт.

Кини 21 саастааҕыттан, 1950 сыллаахтан, ыччат лиидэрэ буолбут. Ол да кэмнэртэн ааттаах араатар быһыытынан ахтылларын үгүстүк истэрбит. Үүнэн, сайдан истэҕин аайы бииртэн биир уустук соруктары сүктэрэллэр. Комсомол үлэтин бары үктэлин ааспытын кэннэ, доҕоро Н.Тарскайы кытта Уус-Маайаҕа ыыталлар. Биирэ райком бастакы сэкэритээрэ, иккиһэ - райисполком бэрэссэдээтэлэ. Хаалыылаах оройуону эдэркээн дьон өрө тарпыттар. Егор Дмитриевич үлэлии сырыттаҕына ССКП Киин Комитетыгар инструкторынан Москваҕа ыытар буолбуттар. Сотору иккис телеграмма кэлэн “ыыппаппыт, партия обкомугар отдел сэбиэдиссэйинэн кэлэҕин” диэн буолбут. Москваҕа кини оннугар сахаҕа биир сэдэх киһи В.Павлов барбыт. Кэлин уос номоҕор киирбит Владимир Гаврильевич уонна Егор Дмитриевич табаарыстыы, биир таһымнаах, санаалаах, быһыылаах-майгылаах буолаллара суруллар.

Егор Дмитриевич партия ханна ыытарынан, Сахатын сирэ, дьон туһа диэн үлэлээн Томпо оройуонун салайарыгар Хаандыгаҕа 17 сыл устата үлэлиир. Урут Тааттаттан араарыллыбыт Кириэс Халдьаайы кииннээх “Федор Охлопков” аатынан уонна тайҕаҕа саҥа тутуллубут Тополинай кииннээх “Томпо” совхозтары тэрийбиттэр. Аны Дьабарыкы Хайа чох хостуур тэрилтэтэ, Ааллаах Үүннээҕи геологтар экспедициялара дьаһаллыахтаахтар. Хаандыга дьиҥнээх ГУЛАГ сирэ буолара биллэр, ол ГУЛАГ Егор Дмитриевич саҕана дьиҥнээхтик эстэр. Уруккуну санатар ГУЛАГтан хаалбыт хаарбах бараактары, хатыылаах борубулуоханы, харабыл вышкаларын көтүрүү, уулуссалары бетоннааһын, көҕөрдүү, саҥа дьиэлэри тутуу, ону бары өттүнэн хааччыллыылаах оҥоруу ыытыллыбыт. “Федор Охлопков” уонна ”Томпо” совхозтар республикаҕа инники күөҥҥэ тахсыбыттар,

Сойууска бэлиэтэммиттэр, наҕараадаҕа тиксибиттэр. В.М.Кладкин Социалистическай Үлэ Дьоруойа буолбутун бары билэбит. Ити кэмҥэ Нежданинскай көмүһэ арыллар. Уопсайынан геологтары, горняктары, тыатын хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин – уустук майгылаах, араас таһымнаах дьону кытта үлэлиир. Р.Брызгалов (ааттыын “Абытай Арамаан”), геологтар тойонноро Ю.Кудрявай курдуктары кытта биир тылы булан, доҕордоһон үлэлээбит.

Итилэртэн Ю.Кудрявайы ылар буоллахха, кини алмааһы көрдөөччүлэртэн биирдэстэрэ, Хабардины, Щукины кытта биир кэмҥэ Ленинскэй бириэмийэҕэ тиксиэхтээх киһи, Амакинскай экспедиция салалтатын кытта сатаспакка, Хаандыгаҕа кэлбит этэ. Итинтэн да сылыктаатахха, майгы да ураты буолуохтаах, ол үрдүнэн Егор Дмитриевиһы кытта тапсыбыт, совхозтарыгар мэлдьи көмөлөспүт. Бэл маннык түгэн баарын ахталлар: Ю.Кудрявай биир да баттаҕа суох тараҕай этэ (Мин көрбүт киһим). Егор Дмитриевич мунньахха кэлэн сыгынньахтанаат тарбаҕынан баттаҕын көннөрүнэ туран: “Юрий Александрович, тарааххын аҕал эрэ доҕор”,- диэн дьээбэлээбитэ онно бааллары күллэртээбит. Киһитин да дьээбэ-хообо тумнубатах буоллаҕа, кэлин наар бинсээгин уолугар, көстөр сиргэ, кыһыл өҥнөөх тарааҕы укта сылдьара үһү. Барахсаттар оннук кэпсэтэн, толорсон биэрэ, үлэлии-хамсыы сырыттахтара. Оччотооҕу республика салалтатыттан уонна биллиилээхтэриттэн С.Данилов, И.Игнатьев, А.Томтосов, Н.Соломов, И.Михальчук, И.Аргунов, А.Мунхалов, А.Мигалкин,   Н.Охлопков, С.Платонов, П.Дудкин, И.Алексеев, М.Николаев курдуктар уонна онтон да атын үгүстэр мэлдьи киниэхэ чугас эбиттэр. Доҕоро Н.Тарскай суох буолбутугар наһаа хараастыбытын, 1974 сыллаахха кини туруорсуутунан доҕорун көҥүл тустууга бирииһэ Хаандыгаҕа үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбытын ахталлар.

Е.Д.Кычкин үлэлээбитин тухары үтүөтүн, ситиһиитин барытын холбоотоххо, наһаа үрдүк таһымҥа тахсыбыта, аатырбыта кэпсэнэр. Республикаҕа ити кэмнээҕи саамай чаҕылхай политигынан ааҕыллар буолбут. Кини кандидатурата ССРС үрдүкү салалтатынан КПСС обкомун бастакы сэкэритээрин дуоһунаһыгар мэктиэлэммит. Ону В.Е.Семичастнай, Д.С.Полянскай, онтон да атыттар өйөөбүттэр. Ити барыта тугунан дьааһыйбытын мин эридьиэстии барбаппын. Москваттан Хаандыгаҕа кэлбит тойоттору күүлэйдэппиттэр, эһэни ыттарбыттар. Егор Дмитриевиһы сүүрбэччэлээх эрдэҕиттэн сулууспалаабыт партиятыттан устубуттар, үлэтиттэн уураппыттар, сууттааннар 2 сыл усулуобунай болдьоҕу биэрбиттэр. Итини ахтар дьон суут миэстэтигэр, Хаандыгаҕа буолбакка, туора сиргэ - Покровскайга ыытыллыбытын дьиктиргииллэр. Маны бары обком репрессиятынан ааҕаллар. Маныаха хас да сыллааҕыта 18 табаны өлөрөн баран тиэйэ сылдьар тойоттор тутуллубуттара сабыллыбытын эбэтэр Дьокуускай киин уулуссатыгар 4 киһини массыынанан тэбистэрэн өлөрбүт киһи усулуобунай болдьоххо эрэ түбэспитин саныыгын.
Е.Д.Кычкин бэрт эрэйинэн партиятыгар төттөрү ылыллыбыт. Тоҕо эрэйинэн диибиний? Төһө эмэ ааттаах-суоллаах дьон уонна бэйэтэ туруорсарын үрдүнэн араас төрүөтүнэн ылыахтарын баҕарбакка уһата-кэҥэтэ сатаабыттар. Өрдөөҕүтэ, комсомол обкомун бастакы сэкэритээрэ эрдэҕинэ, Үөһээ Бүлүүттэн райком бастакы сэкэритээрэ В.Лыглаев комсомол райкомун сэкэритээрэ Ю.Прокопьевы тугу да үлэлээбэтин иһин үлэтиттэн ууратарга туруорсар. Егор Дмитриевич анаан онно тиийэ сылдьар уонна Ю.Прокопьевы көмүскээн үлэтигэр хаалларар. Ол Ю.Прокопьева - көмүскэппит, инники дьылҕатын быһаартарбыт киһитэ - партиятыгар төннөрүгэр көмөлөспөтөх. Приемҥа киирэ сатыырын “солото суоҕунан” чугаһаппатах, кэпсэппэтэх..

Ахтыы оҥорооччулар Егор Дмитриевич санаата бөҕөтүн, модунун сөҕөн бэлиэтииллэрэ үгүс. Кэлин “Газстрой”, ”Якугазпром” курдук тэрилтэлэргэ генеральнай директор солбуйааччытынан 18 сыл таһаарыылаахтык үлэлээбит. “Газовай промышленность бочуоттаах үлэһитэ” уонна “Газовай промышленность туйгуна” ааттары ылбыт. Президент М.Николаев уурааҕынан “СӨ Норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ” уонна “СӨ Бочуоттаах олохтооҕо” ааттары ылбыт.

Ахтыылары ааҕан баран, “аныгылыы репрессияҕа”   түбэспит өссө икки киһини саныыбын. Бастакыта В. Г. Павлов, иккиһэ М. Е. Николаев. Владимир Гаврильевич сүрүн үлэтиттэн туоратыллан баран тостубакка, ханна ыыттылар да, анаммыт тэрилтэтин өрө таһаарара. Олохтон туоруор диэри бэйэтэ олохтообут “Якутмебель” тэрилтэтин салайа олорбута. Михаил Ефимович президенниир быраабын быһан туораппыттарын да кэннэ дойдум туһа диэн олох олорбутун бары билэллэр. Токуччу туттубатах, биир тиэстэттэн эллэммит саха үс ньургун уолаттарыгар, үһүөн бииргэ туралларын курдук, үйэлээх өйдөбүнньүк туруорар наада этэ. Куорат киин, көстүүлээх сиригэр.

                                                 Иван БУРЦЕВ      04.03.2026 с.

СИРБИТ ХАМСЫЫР!

uhhan1 — Thu, 05 Mar 2026 09:14:20 GMT

СИРБИТ ХАМСЫЫР!

Бу сыл олунньу 25 күнүгэр “Талбан” биэриигэ, урут аахайыллыбат эрээри олохпутугар улахан суолталаах кыһалҕа таарыйылынна. Онно сир хамсааһынын туһунан тус дьарыктаах исписэлиистэр этиилэрин иһиттибит.

Бу биэрии 1 ый иннинэ, тохсунньу 27 күнүгэр “Сирбит хамсыыр дуо?” диэн ыстатыйабын куйаар ситимигэр тарҕаппыттар этэ. Онно сирбит үрдүгэр куһаҕаны эрэ аҕалар, тугу да харыстаабат айылҕа дьайыытын туһунан сырдатыллыбыта. “Талбаҥҥа” биэрии итини чуолкайдыыр, дьону уоскутар сыаллаах ыытылынна дии санаатым. Билиҥҥи кэмҥэ алдьатыылаах сир хамсааһына таҕыстаҕына хайдах буолуохпут, ханна барыахпыт биллибэт эбит. 1991 сылга Саха сирин территориятыгар 22 сейсмическай станциялар баалларын оччотооҕу исписэлиистэр аҕыйах диэн элбэтэргэ туруорсаллара. Билигин биллэхпитинэ, ол 22-тэн 13-һэ эрэ хаалбыт.

Оччолорго Б.Козьмин американскай сейсмическай станцияны ыллыбыт диэн үөрэн кэпсиирин өйдүүбүн. Сатаан кэпсэтэн ылар буоллахтара. Кэпсэтиигэ кыттыбыт Макаров диэн эдэр киһи Б.Козьмины солбуйар эбит, Борис Михайлович муспут баай матырыйаалын салгыы сайыннарар улахан соругу толорор эбээһинэстээх. Киниэхэ бу уустук үлэтигэр ситиһиини эрэ баҕарыахха. Кэпсэтии кэмигэр наукаҕа харчы тиийбэтэ, үбүнэн сөптөөх хааччыллыы суоҕа көһүннэ. Үлэлиэх да дьон олордохторо ол. Үгүс сыранан урут оҥоһуллубут, Саха сиригэр ханна сир хамсыахтааҕын ыйан биэрэр сейсмическай каартаны эбии толорон иһиэхтээх этилэр буоллаҕа. Баҕар саҥа, урут биллибэт учаастакка сир хамсыан сөбө көстөн кэлиэ турдаҕа. Ыҥырыллыбыт учуонайдар Саха сиригэр урут ханна күүстээх сир хамсааһына буолбутун, ол хатыланыан сөбүн кистии барбакка эттилэр, каарталарыгар көрдөрдүлэр.

Кэпсэтиигэ, бириэмэ тиийбэтинэн быһыылаах, билигин улахан тутуулар барыахтаах Булуҥ уонна Алдан оройуоннара ахтыллыбатылар. “Верхоянскай арҕас хайа – Лена төрдө – Хотугу Муустаах муора арыылара – Исландия – Атлантическай акыйаан уу аннынааҕы арҕаһа – Индийскай акыйаан уу аннынааҕы арҕаһа” курдуктары хабан ааһар, аан дойдуга биллэр, сир хамсыыр балаһата ахтыллыбата. Лена төрдүгэр Найбаҕа улахан порт уонна кыра АЭС тутар былаан баарынан ити тумнуллубакка бэлиэтэниэхтээх этэ. Ити балаһаҕа киирэр Исландияҕа, Индияҕа сир хамсыыр сураҕа иһиллэр, оттон биһиэхэ итинник эрдэ буолбуттаах, ол билигин хатыланыа суоҕа дуо? Алдан салааларыгар, урукку бырайыактары тилиннэрэн, улахан кыамталаах ГЭС-р тутуллар буоллулар. Дальнай Востогу электроэнергиянан хааччыйаары. Онно эмиэ сир хамсыыр куттала баара ахтыллыбата, тумнулунна. Биир ГЭС быһытын үрдүгэ 270 м буолуохтаах, итиннэ мунньуллар ууга кыыл-сүөл үйэлэргэ олохсуйбут сирдэрэ, ыраас дьүүктэлэр, кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыл, үүнээйи тимирэр кутталлара баар. Оттон сир хамсыыр түгэнигэр быһыт алдьанарыттан содул төһөтө биллибэт. Экологтар урут учуонайдары кытта кыттыһан бырачыастааннар, ити бырайыактар тохтотуллан тураллара.

Исписэлиистэр “Талбаҥҥа” “автершок” диэн өйдөбүлү быһаардылар. Сир хамсаатаҕына, уоскуйбакка дьигиһийэрэ эбии хатылана турара автершок дэнэр. Ол сир тутулун эбии кэбирэтиэн сөп. Ити сир аннынааҕы ядернай эһиилэргэ эмиэ сыһыаннаах. Камчаткаҕа сир хамсаабыта сыл аҥаарыттан орто эрээри, ити этэр автершокпут сотору – сотору хатыланарын телевизор кэпсиир. Өссө “форшок” диэн өйдөбүл баар. Бу сир хамсыан эрэ иннинэ биллэр мөлтөх сигнал таба туттарбатын этэллэр уонна итини аан дойду үрдүнэн үөрэтэллэр да, билигээҥҥэ диэри кыайан быһаара иликтэр. Сир хамсааһына ханна буолуон сөбүн сабаҕалыыллар, оттон күнүн-дьылын этэн биэрэр аан дойду үрдүнэн кыалла илик.

Бу дьону куттааһын буолбатах, сир аннынааҕы быһылааннар (процесстар) олус уустуктар, таайылла илик таабырыннаахтар. Сир баҕар бүгүн, баҕар 50-100 сылынан хамсыан эбэтэр олох да хамсыа суоҕун сөп. Холобур, Спитакка (Армения) 1988 сылга сир хамсаан куорат урусхалланыа, 25 000 киһи өлүө диэн ким таайыа баарай. Кыһалҕа уустуга итиннэ сытар, ол иһин тутуулары ыыталларыгар (объект тутуута, турба тардыыта, о.да.а.) сейсмологтартан ыйыталлара, кинилэри кытта сүбэлэһэллэрэ хайаан да наада. Б.Козьмин 15 сыллааҕыта биэрбит интервьютыгар Дьокуускайга 7 бааллаах сир хамсааһына буоллаҕына таас дьиэлэртэн туох да орпотун эппитэ. Итиннэ 4-5 этээстээх урукку дьиэлэр ахтыллаллар, билиҥҥи 12-16 этээстээхтэри ахта да барбаккын. Сахалин Нефтегорскай куоратыгар 1976 сыллаахха сир хамсаан куорат олоччу урусхалланан, 1989 киһи өлөн улахан айдаан тахсыбытын өйдүүбүт.

Улахан хамыыһыйа дьиэ тутуутун хаачыстыбата мөлтөҕүн, ордук панеллары холбуурга сваркалыыр үлэ куһаҕаннык ыытыллыбытын быһаарбыта. Биһиэхэ КПД дьиэлэр панелларын сварката, 14-16 этээстээх дьиэлэрбит тутуулара хайдаҕын ким билэрий, бэрэбиэркэлиирий, итиннэ ирдэбил хайдаҕый? “Талбан” биэрии итинник уустук ыйытыктары тутааччылар, үрдүкү былаас уонна хонтуруоллуур туһааннаах уорганнар иннилэригэр саамай сөпкө туруорда. Олор туох түмүгү оҥороллорун күүтэбит.

Иван БУРЦЕВ. 26.02.2026с.

Дьөһөгөй

uhhan1 — Thu, 05 Mar 2026 09:07:29 GMT

Дьөһөгөй

Уордаах Дьөһөгөй Айыы – эр дьон оруолдьуттарыттан биирдэрэ. Хорсун эр дьону, дьоруо аты, тардыылаах оҕуһу биэрэринэн биллэр. Ол иһин кулун тутарга спортсменнар, илии-атах үлэтин дьоно, ону ааһан, боотур буолуох дьон төрүүллэр.

Өбүгэлэр саныылларынан, Дьөһөгөй Айыы үһүс үөтүүлээх халааҥҥа олорор уонна киһи быһыытынан дьоһуннаахтык сананыыны дьоҥҥо биэрэр. Үрүҥ Айыы Тойон, кыра уолун Дьөһөгөй Тойону бу дойдуга түһэрбит, сылгы төрдө буол, урааҥхай саха олоҕун оҥор, түһүлгэтин түстээ диэн алгыһын анаабыт.

Атын айыылар эмиэ Дьөһөгөй буолан көстөр кыахтаахтар дэнэр. Ити Дьөһөгөй уобараһа олус уустугун көрдөрөр. Салгын кут соҕурууҥҥу халлаанынан сылдьар. Итинтэн үтүө санаа үөскүүр. Үтүө санааны үөскэтээччинэн эмиэ Дьөһөгөй биллэр. Ол иһин соҕуруу халлаан төрдүнэн Дьөһөгөйү ааттыыбыт.

Дьөһөгөй дьүһүнэ – эр киһи, сахалыы таҥастаах, уҥа илиитигэр кымньыылаах, хаҥас илиитигэр сэргэ курдук тайахтаах. Үтүө киһини бэлиэтиир.

Дьөһөгөй халлааныгар хаһаайыстыбаны тэрийэр, дьиэни-уоту туругурдар, үлэни сайыннарар алгыс иҥмит.

Сахалар бэйэлэрин Дьөһөгөй айыы аймахтарынан (дьонунан) ааҕыналлар. Дьөһөгөй – дьоно, үөнэ-көйүүрэ кытта, сылгы буолан көстөр дэнэр. Дьөһөгөй олоҕу оҥорор төһүү күүс, кини киирдэҕинэ, киһи сындааһынын устун уох киирэр. Киһи этэ-сиинэ ханнык баҕарар дьайыыга толору бэлэм буолар.

Дьөһөгөй эт-сиин кыаҕын таһынан эт-сиин тулуурун биэрэр: тымныыны, итиини тулуйуу; өр утуйбакка, аһаабакка сылдьыы; өр хамсаабакка күүрүүнү тулуйуу. Маннык барытын холкутук уйар буолбут киһини сылгытыйбыт киһи дииллэр. Сылгытыйыы эт-сиин муҥур тулуурун көрдөрөр.

Эт-сиин тулуура өй-санаа тулуура буолан тахсар.

Табыгастаах кэми булгуччу күүтүү – саха биир хаачыстыбата. Кэм кэллэҕинэ куоттарар сатаммат. Кэми кэлиэн билии, кэм кэлиитигэр бэлэмнэнии, кэми таба туһаныы – өбүгэлэрбит үйэлэр тухары чочуйбут үөрэхтэрин ис хоһооно.
Өй-санаа тулуурун эмиэ Дьөһөгөй биэрэр. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар тулуур сүрүн оруоллаах. Тулуур элбэх сыыһаны суох оҥорор. Киһи аҥардас тулуурунан кыайар.

Дьулуур эмиэ Дьөһөгөй сүрүттэн кэлэр. Саамай улахан дьулуур олох дьулуура. Дьулуур аҥардас инники диэки кимии эрэ ааттаммат. Баар балаһыанньаны учуоттааһын – ньымса буолууну үөскэтэр.

Дьүккүөр – санаабыт соругу хайаан да ситиһэргэ дьулуһуу эмиэ Дьөһөгөйтөн.
Дьөһөгөй биэрэр хаачыстыбалара киһи үлэлиириттэн көстөр.

Орто дойду сылгытын Айыыта Уордаах Күрүө Дьөһөгөй! Кэнэҕэски да кэлэр кэмнэргэ моонньохтоох тойон баабыр сэргэҕэр симэхтээх сылгыгын баайыахпыт, көйөргө кымыскын көтөҕүөхпүт, чороон иһит тускутун туругурдуохпут, кэриэн ымыйа кэскилин тэрийэхпит буолуохтун...

Араас источниктартан (үксэ Тэрис суруйууларыттан) таҥан оҥордо Таҥ Бүө.