*Улуу Суорун, Таҥха, Ытык Дабатыы уо.д.а.*

Хомойуох иһин, сорох дьон Улуу Суоруну, Таҥханы, Ытык Дабатыыны сыыһа өйдөөһүннэрэ күн бүгүнүгэр диэри баара биллэр, оннооҕор, итинэн сибээстээн, юстиция министиэристибэтинэн эридьиэстэммит тэрилтэ дьонун үлэтин «религиознай экстремизмэҕэ» буруйдааһын кытары тахса турар. Оннук кэмҥэ кэлэн олоробут. 

Алампа «Таҥхаһыт» диэн 1925 сыллаахха суруйбут хоһоононугар Сээркээн Сэһэн оҕонньор этэр:

Түрбүөннээх олохтон
Төлөрүйэ илик эбиккин,
Аймааһыннаах олохтон
Арахса илик эбиккин.
Сэмэ-суҥха сиппитин,
Сэт-сэлээн туолбутун,
Аан дойду аймаҕын
Аймааһына аччаабытын,
Айыыларын санаабыттарын,
Алгыстара арыллыбытын кэннэ,
Маҥан тирииҥ барчалаһан,
Баскынааҕы баттаҕыҥ
Саалырсыйарын саҕана,
Иччилээх тыллаах,
Иҥсэлээх хоһоонноох,
Имэҥнээх этиилээх
Ичээн буоларга
Этитиилээх эбиккин эбэ, 
Нохоо!

Алампа саха өтө көрөөччүлэриттэн биир саамай дириҥнэрэ буолар.

Таҥха сахаҕа былыргыттан ыытыллара, синэ биирэ ыһыах, айыыларга хайыһыы кэриэтэ туом буолар. Таҥха диэн туом айыы туомнарыттан биир улаханнара буолар. Билигин айыы таҥахатын оонньууларынан түөрэҕи, бүргэс сүүрдүүтүн уонна мөһүлгэни көрүүнү билинэллэр төрүт итэҕэлгэ.


Бу оонньуулары айыыларга сыһыаннаахтар дииллэр, дьон инникилэрин сөптөөхтүк торумнуулларыгар санааларын бөҕөргөтүнэллэригэр наада.
Ол иһин, Таҥха Хаан Тойону утарыы – саха төрүт үгэһин утарыы буолар.

Таҥха киэһэлэригэр туох барыта иччилээх, имэҥнээх буолар диэн бары билэбит. Билиҥҥи кэмҥэ таҥхалааһыны утарар куоластар иһиллэн эрэллэр. 
Саха итэҕэлин сүрүн туомнарын хара маҥнайгыттан уларытан, куһаҕан, сатанинскай туомнар курдук көрдөрө сатааһын ыраахтааҕы кэмиттэн баара, билигин да баар, сорох үөлээннээхтэрбит, урукку хааллынньаҥ кэминээҕи былаастары үтүктэн, Таҥха туомнарын, Ытык Дабатыыны абааһы туомун күрдүк көрдөрөллөрө, баар суол.

Былыр-былыргыттан өбүгэлэрбит таҥха иһиллииллэрэ. Таҥха - Дьылҕа таҥараларыттан биирдэстэрэ, саха киһитин оҥоһуутун билгэлиир итэҕэлгэ. Киһи төрөөтүн кытта Таҥхата түһэр дэнэр. Дьылҕа Хаан киһи төрүүр-өлөр болдьоҕун аныыр эбит буоллаҕына, Таҥха Хаан –  олоҕун үтүө-мөкү да, түһэр-тахсар да сүрүн түгэннэрин быһаарар. Билиҥҥи кэмҥэ биллэринэн, Таҥха Хаан Тойон икки көстүүлээх буолар эбит дьоҥҥо-аймахха: Бит Таҥха – дьоҥҥо биттэнэнэр дьоҕуру биэрэр уонна Тойонньут Таҥха – тойоннуур дьоҕуру аныыр. Дьэ ол иһин, ити норуокка олоҕуран хаалбыт үгэстэри ханна да ылан бырахпаккын, саҥалыы хараҕынан көрөн, суолтатын быһааран, туһаҕа ылыллыахтаах.
Айыы Үөрэҕэ этэринэн, сэттис халлааҥҥа олохсуйбут билии таҥараларын – Билгэ Хаан, Таҥха Хаан уонна Дьылҕа Хаан киэлитэ, киһи этигэр-сиинигэр хараҕын оннунан олорор. Таҥха икки дьүһүннээх буолар эбит – Бит Таҥха уонна Тойонньут Таҥха.
Оннооҕор Аал уот иччитэ бэйэлэрин ааттарын ылыныан иннинэ Таҥха Дьалларыксыт дэнэр эбит, ол аата, эмиэ даҕаны, таҥхалаан эрдэҕэ. Ол иһин, былыргыга, уот хамсаныытынан, чох түһүүтүнэн сиэттэрэн билгэлииллэрэ-таҥхалыыллара биллэр.

Дьөһөгөй халлаанын сүрүн туома «Ытык дабатыы». Бу туом хаһаайыстыбаны бигэргэтэр. Дьөһөгөй сэттэ ыалларын алгыстарыттан сэттэ сиэр үөскээбит. Дабайыы диэн Айыы халлааныгар санаатын күүһүнэн дьүһүйэн көрөн тахсыыны ааттыыллар. Дабайыыта суох ыһыах эмиэ баар. Былыр улахан дабатыылаах ыһыах диэн 40 хонук устата ыытыллара үһү, ону 1000-тан тахса сүөһүлээх баайдар ыыталлар эбит.
Ол иһин, Ытык дабатыыны утарыы - саха төрүт үгэһин утарыы буолар.

Тоҕус ойуун төрдө, 
Улахан ууһу утаарааччы, 
Күөрт ууһун күөдьүтээччи,
Идэ танарата,
Ап-хомуһун аҕата.

Уолугун төрдүгэр
Улар саҕа урдаах,
Уолуйан уһүктар
Улуу дьаалы диэн – ол кини.
Саханы саха оҥорбут,
Өксөкү үөһэ үөстээбит,
Үрэллибэт үүдэһиннээбит,
Көрбүөччү харахтаабыт,
Ичээн эттээбит,
Туойар добун тойуктаабыт,
Этэн дьиэһийэр идэлээбит,
Иччилээх илбистээх тылаабыт,
Кулан былаайаҕы туттарбыт,
Кутун-сүрүн уһааран
Сүрү-кэби күүһүрдүбүт,
Сүдү айыыбыт кини эбит.

Уһуйууну төрүттээччи,
Идэни биэрээччи,
Улуу Суорун төрдүм,
Бэттэх көрөн
Мичик гын!
Сөп суолунан сылдьыым,
Табыллары батыһыым,
Муҥур санааны булларыма,
Таҥнары санааны ханыылаама,
Кири хоннорума,
Дьайы сыһыарыма,
Идэбэр эҕэрдэҕин анаа,
Тарбахпар алгыһы тосхой,
Саҥарбытым
Айыылар эппиттэрэ буоллун!
Дом!

Идэни биэрээччи, 
Дьоҕуру арыйааччы, 
Нүһэр тыллаах, 
Сүдү бэйэлээх, 
Тоҕус мутукка уйалаах, 
Тоҕус чуолҕан харахтаах, 
Куулаттарар төрдө буолбут, 
Үөрэх төрүттээх, 
Биир биэриилээх, 
Айары анааччы, 
Тутары туһаайааччы, 
Сөллүбэт-өһүллүбэт 
Сүдү андаҕардаах, 
Улуу Суорун 
Тойон эһэбит, 
Бэттэх көрөн 
Мичик гын! 
Дом! 

Улуу Суорун Тойон дьоҥҥо үс сүрүн идэни биэрбит: уһанар, тыл хомуһунун уонна ойуун идэтин. Маны таһынан дьоҥҥо сүрү уонна оһох уотун тумуһугар уктан аҕалан биэрбит. Улуу Суорун күһүн балаҕан ыйыгар күн уонна түүн тэҥнэһэр ыпсыытыгар түһэр. Ити кэмтэн киһи күүһү-уоҕу Улуу Суорунтан ылар. Улуу Суорун киирдэҕинэ, киһи идэ диэки туһаайыллар.
Кини уола дьиэ иччитэ Дьиэрдэ Бахсыына. Айыы үөрэҕэ киһиэхэ дьиэ нөҥүө киирэр. Дьиэлээх-уоттаах киһи эйгэтин харыстыыр, кэскилин туһугар олорор, баайа үксүүрүгэр кыһанар, атын дьиэлээх-уоттаах дьону ытыктыыр. Үүннээх-тэһииннээх санаа диэн, дьэ ити буолар. Дьиэрдэ Бахсыынаттан дьон өлүөрэ, эйэлээх буолуу, оҕо туруута улахан тутулуктаах.
Ол иһин, Улуу Суоруну утарыы - саха төрүт үгэһин утарыы буолар.


Дьиэҕэ кыһын умайар уот Улуу Суорун уотун быһыытынан ааҕыллар. Кини айыы уотун биир көрүҥүн курдук ааҕыллар. Дьиэ уотун аһатыллар.
Емельянов чинчийээччи этэринэн, Улуу Суорун, олоҥхоттон баарынан, кини куту биэрэрин көрдөххө, Айыы буолара дьэҥкэ, диэбит.
Айыы идэтин төрдүнэн "Дьулларытта Бэргэн" олоҥхоҕо баар Улуу Суорун аатын ылабыт.
Тиэрбэс иһинээҕи ойуу суор эмэгэтин көрдөрөр. Суор Улуу Суорун кыыла.
Улуу Тойон олох былыргыта ким этэ биллибэт. Ол гынан баран саха кэпсэлигэр кини абааһылар төрүттэрэ буолара чуолкай. Өксөкүлээх Өлөксөй уонна В.Л. Серошевскай кинини былыр айыы этэ дииллэр. Онно кинилэри биир долгуппут курдук. Кинилэр идэ айыыта суоҕуттан долгуйбуттар курдук. Улуу Тойону оннук айыы буолуо дии саныыллар. Ол гынан баран ити санааларын суруйбатахтар. Улуу Тойон айыыларга чугаһын холобурдарын киллэрбиттэр.
Онтон биһиги айыылар аатарын өйдөбүллэр курдук ылынабыт. Идэ айыыта былыргыттан икки өрүттээх быһыылаах. Киһи үчүгэйин да, куһаҕанын да айыан сөп. Итиннэ олоҕуран Улуу Тойону абааһы тойонунан хаалларабыт, онтон үчүгэйи оҥорор идэ төрдүн Улуу Суорун курдук ылынабыт.
Уот иччитэ бары иччилэртэн кырдьаҕас диэн аатанар. Биһиги сиэр-туом уотун аҕатынан Үрүҥ Айыы Тойону, Дьиэ уотун иччитин аҕатынан Улуу Суоруну билинэбит. Оттон иккиэннэрин Аан Уххан диэн ааттыыбыт. 
Уот иччитэ бары иччилэртэн саамай улаханнара.
Уот иччитин уопсай аата Аан Уххан диэн.
Сиэр-туом иччитэ айыы уота диэн аатанар.
Дьиэ уотун иччитэ Улуу Суорун уота диэн.
Балаҕан ыйын 21 күнүгэр Дьыл кирбиитин туома (тэйилгэ диэн буолар. Бу кэмҥэ сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэллэр. Хараҥа баһыйан барар. Эргэ дьыл кэлэр. Бу кэмҥэ Улуу Суорун (биир өттүнэн Ынахсыт) тыына кэлэр. Бу тыын хотугу тыалга сөп түбэһэр.
Улуу Суорун оҕото Кытай Бахсы уус уонна суор.
Үөнү көйүүрү Үрүҥ Айыы эбэтэр Улуу Суорун айбыт дэнэр. 

Бырдах, кумаар, күлүмэн туох да иҥэ-дьаҥа суохтар. Кинилэри Улуу Суорунтан төрүттээх курдук этэллэр. Кинилэр сииллэригэр кыыһырбаттар.

Улуу Суоруну ылыммат дьоҥҥо туһаайан, төрүт өбүгэлэрбит таҥаралара маннык диир:

Миигин тоҕо ыллаппаккын,
Ыллыым ээ ыллыым.
Олоҕум ол-бу
Очурун-чочурун
Оонньуу оҥостон
Ооньуур уолбун.
Тыл күүһэ кытаатта,
Хоһоон холобура улаатта,
Кэпсээн кэриҥэ кэҥээтэ.
Төлкөтүн төрүттээбэккэ
Дьүөрэ тылы
Түбэһиннэрэр түргэн.

Улуу Суорун киһи ханнык баҕарар идэни баһылыан сөп диир. Арай киһиэхэ чугас идэлэр уонна ыраах идэлэр диэн бааллар. Чугаһы булар чэпчэки. Ол да ыарахан. Биир кырдьыгы 9 өттүнэн көрөн киһи сыыйа дириҥээн иһиэхтээх, идэтигэр. Барытын өйдүүр курдук саныыбыт да ситэ өйдөөбөппүт. Ортотун булан толкуйдаатахха биирдэ чахчы өйдөбүл кэлэр.

Улуу Суорун алгыс тылларыттан.

Дьээ,
Балаҕан ыйын 21 күнэ үүннэ, Дьыл киириитэ тосхойдо,
Салгын куппутунан салаллан олорор кэммит буолла,
Кыһыҥҥы кэмҥэ кыаҕы ыыттыыр, хараҥа кэмҥэ санааны сытыылыыр,
Тымныы кэмҥэ тыыны уһатар болдьохпут туолла,
Дьэ, ол туһугар дьээ диэҕиҥ туруммуппутугар уруй диэҕиҥ,
Санаабыт суол буолан салҕаннын, ырыабыт аллык буолан тыргылыннын,
Моһолтон боһуллан мэһэйдэтимиибит, харгыска хаайтаран хаалымыыбыт,
Кэлии үүтүгэр кииримиибит, түөрт баҕана үүтүгэр түбэһимиибит,
Ооҕуй баран уйабытыгар олорон, көмүс ньээкэ уйабытыгар сытан,
Өйбүтүн-санаабытын сытыылаан, эбии өрө тэптэн
Үүнэн, күүспүтүн эбэн көтөҕүллэн биэриэҕиҥ.

Дьээ,
Дьыл киирбитигэр хараҥа кэм кыайарыгар,
Тымныы кэм кэлэригэр, дьаҥ-дьаһах аргыстаах,
Хайырбыт ойбон харахтаах, икки ураа муостаах
Дьыл Оҕуһа хаары сиэн халыҥаан, мууһу сиэн уойан,
Туран кэллэ, тымныыннан тыынна, силлиэнэн силбиэтэннэ,
Кырыанан дьайыҥнанна.
Онно хотторбокко уот төрдүгэр хонон, сылаас төрдүгэр сытан,
Саха буолан сандаардыбыт, киһи буолан килэйдибит,

Дьээ, 
Хараҥа кэм хаайан эрэр Эргэ Дьыл элиэтээн эрэр,
Тымныы кэм тыынан эрэр,
Сулуһунан сирдэтэр, ыйынан сырдатар, кырыаннан хаамар,
Мууһунан үктэнэр кэммит кэллэ, болдьохпут туолла,

Дьээ,
Тымныыны үс харыс тэйитэн,
Силлиэни сэттэ харыс тэйитэн,
Сиэри тутуһан, силиги толорон силигэлээн олоробут
Ол туһугар бастакы төгүл ырыабытын ыллыаҕыҥ,
Чэй дуо, Чээл быраан!

Иван, [06.01.2026 14:15]
Дьээ,
Хараҥа кэм хаайан кэллэ, тымныы кэм ыган кэллэ
Атыыр оҕус ыллаабыта үһү,
Алтынньы ыйга алта былас оту сиибин,
Сэтинньи ыйга сэттэ былас оту сиибин,
Ахсынньы ыйга аҕыс былас оту сиибин,
Тохсунньу ыйга тоҕус былас оту сиибин,
Олунньу ыйга уон былас оту сиибин,
Кулун тутарга холбон-илбээн оту сиибин,
Муус устарга мунньан-тараан оту сиибин,

Бу кэмҥэ буор сир дьоно салгын куппутун сайыннарабыт,
Дьиэҕэ олорон өйбүтүн сытыылыыбыт
Кэлэр сайыҥҥа бэлэмнэнэбит.
Уһун кыһын устата уох мунньабыт
Эргэ дьыл устата эрчим мунньабыт
Тыыммытын уһатабыт, көхсүбүтүн кэҥэтэбит,
Харахпытын сырдатабыт, сүргэбитин үрдэтэбит,
Сыыспат гына дьаһанабыт, халтырыйбат гына оҥостобут,
Ыараханы уйар кыахтанабыт, кытаанаҕы кыайар санааланабыт.
Ол туһугар иккис төгүл ыллаан кэбиһиэҕиҥ,
Чэй дуо, Чээл быраан.

Дьээ,
Уотум иччитэ, Күл тэллэх, Көбүөрүнньүк суорҕан,
Аһаах мас аһылыктаах, Үөл мас үктэлээх, Алтан баһырҕас,
Бырдьа бытык, Хатан Тэмиэрийэ Аан Уххан,
Үөһээ тэрчигинэн үөһээҥи үргүөрү үрэйдиҥ,
Орто тэрчигинэн ортоттон охсору туораттыҥ,
Аллараа тэрчигинэн алларааттан киирэр аргыары араардыҥ,
Дьиэбит итии киинэ буоллуҥ, уйабыт улай ортото буоллуҥ.

Хараҥа кэмҥэ сырдыгы биэрдиҥ, тымныы кэмҥэ сылааһы биэрдиҥ,
Эргэ дьылга эрчими эптиҥ,
Күөх төлөнүнэн күн дьонун көмүскээтиҥ,
Сырдык тыынынан айыы дьонун араҥаччылаатыҥ,
Тымныыны үс илии үтэйдиҥ,
Сэттэ илии тэйиттиҥ, тоҕус илии туораттыҥ,
Ахсынньы ый аргыарын ахсаттыҥ,
Тохсунньу ый тоҥун тоһуттуҥ, сэттинньи ый силиэтин тэйиттиҥ,
Олунньу ый уораанын уокуттуҥ, кулун тутар тыалын тылбыйдыҥ.

Дьэ, Аал уоппут ситэри алгыстаннын,
Кыһыны быһа кырыаны кыайар кыахтаннын,
Эргэ дьыл устата эргэни эһэр сэниэлэннин,
Куобах суорҕанын тиэрэ иилиннин, куобах ыстаанын тиэрэ кэттин,
Сылаас дьайыҥнах, итии эркиннээх көнө холумтаннаах,
Күөх оту күүһүрэн-уоҕуран көрсүөҕүҥ,
Саҥа Дьылга сайдан тиийиэҕиҥ,
Чэ, ол туһугар төрдүс төгүл ыллаан кэбиһиэҕиҥ,
Чэй дуо, Чээл быраан!

Дьээ,
Тымныы кэм ыкта, хараҥа кэм хаайда,
Эргэ дьыл эргийэн кэллэ, тымныы оҕуһа тиийэн кэллэ.
Сылаа дьиэҕэ састыбыт, итии дьиэҕэ көстүбүт,
Хаар анныгар кыталыктар олороллор үһү диэн
Биһигини былыргыттан туойан кэбиспиттэр.

Түүмэх түстэ, сулус дьиримнээтэ, халлаан уоттанна,
Сэргэбит төбөтө сэтэриччи тоҥно,
Дьиэҕэ уоппут кытарар, таһырдьа күрдьүкпүт үүнэр,
Ый-Үргэл алтыста, ычча диэн саҥа бастаата.

Чэй дуо, Чээл быраан!

Айыыларбыт тыына
Хараҥа кэм баттааһынын кыайа тур,
Эргэ дьыл кирин тэйитэ тур,
Биһиги дьиэбитигэр Иэйэхсит эҕэрдэтэ буолан диэлий,
Алаһа дьиэбитигэр Айыы алгыһа буолан сырдаа.

Эргэ дьыл устата эппитин-сииммитин эрчийэн эргэрэн биэримиибит,
Хараҥа кэм устата аспытын-үөлбүтүн көрүнэн ахсаан биэримиибит,
Тымныы кэм устата идэбитин сайыннаран эбии тэптэн биэриэҕиҥ.

Аныгы саҥа дьылга диэри ыччаппыт сайдан тиийдин,
Кэлэр кэрэ сааска диэри кэскилбит кэтирээн тиийдин,
Алаһа дьиэбит алгыһы харыстаатын,
Иэримэ дьиэбит эҕэрдэни илдьэ сырыттын.

Айыы киһитэ хараҥа кэми туоруур күүстээх санаата ылын,
Эргэ дьылы туоруур эрдээх санаата ылын,
Ити санааҕын Айыы суолугар туттар, Күн суолугар өртөө.

Дьоҥҥо уоту аҕалбыт Улуу Суорун хара аттаах буолар, бэйэтэ эмиэ хара дьүһүннээх. Ый сырдыгар барыйан көстөр хара атынан дайдаран ааһар.Ити көстүүтэ эрэ оннук. Дьиҥэр, иһигэр киирдэххэ үрүҥ киһи. Уҥа илиитигэр суохапчылаах, хаҥас илиитигэр тоҕус мутуктаах мастаах. Кини дьиэ иһигэр оһоххо олорон оһох иччитинээн итиини уонна сырдыгы биэрэр. Кини эргэ дьыл устатыгар (кыһын өттүгэр) умайан дьоҥҥо-аймахха дьолуону эбэр.