| News topics |
|
Политика.Митинги. Пикеты. Партии [902]
|
|
Мысли. Думы.Мнения, обсуждения, реплика, предложения [263]
|
|
Суд-закон.МВД.Криминал [1283]
|
|
Право, закон [323]
|
|
Экономика и СЭР [840]
|
|
Власть Правительство Ил Тумэн [1208]
|
|
Мэрия, районы, муниципалитеты [400]
|
|
Мега пректы, планы , схемы ,программы. ВОСТО [215]
|
|
Сельское хозяйство,Продовольствие. Охота и рыбалка [559]
|
|
Энергетика, связь, строительство.транспорт, дороги [156]
|
|
Коррупция [863]
|
|
Банк Деньги Кредиты Ипотека Бизнес и торговля. Предпринимательство [294]
|
|
Социалка, пенсия, жилье [277]
|
|
ЖКХ, строительство [133]
|
|
Образование и наука. Школа. Детсад [216]
|
|
Люди. Человек. Народ. Общество [227]
|
|
АЛРОСА, Алмаз. Золото. Драгмет. [672]
|
|
Алмазы Анабара [161]
http://alanab.ykt.ru//
|
|
Земля. Недра [240]
|
|
Экология. Природа. Стихия.Огонь.Вода [381]
|
|
СМИ, Сайты, Форумы. Газеты ТВ [160]
|
|
Промышленность [43]
|
|
Нефтегаз [285]
|
|
Нац. вопрос [285]
|
|
Соцпроф, Совет МО, Общ. организации [65]
|
|
Дьикти. О невероятном [183]
|
|
Выборы [661]
|
|
Айыы үөрэҕэ [133]
|
|
Хоһооннор [5]
|
|
Ырыа-тойук [23]
|
|
Ыһыах, олоҥхо [109]
|
|
Култуура, итэҕэл, искусство [372]
|
|
История, философия [248]
|
|
Тюрки [76]
|
|
Саха [167]
|
|
литература [45]
|
|
здоровье [469]
|
|
Юмор, сатира, критика [14]
|
|
Реклама [7]
|
|
Спорт [123]
|
|
В мире [86]
|
|
Слухи [25]
|
|
Эрнст Березкин [88]
|
|
Моё дело [109]
|
|
Геннадий Федоров [11]
|
|
BingHan [4]
|
|
|
Main » 2026 » Тохсунньу » 26 » Саха итэҕэлин өйдөбүлүнэн быһаарыллар олоххо сыһыан тутула (культура)
Саха итэҕэлин өйдөбүлүнэн быһаарыллар олоххо сыһыан тутула (культура) | 21:45 |
Саха итэҕэлин өйдөбүлүнэн быһаарыллар олоххо сыһыан тутула (культура)
Атын Азия сайдыбыт омуктара (дьоппуоннар, кэриэйдэр, кытайдар) олохторун тупсарбыт баҕалара бастакынан төрүт үгэстэрин тутуһууга тирэнэр эбит. Ол төрүөтэ икки өйдөбүллээх. Билим этэринэн киһи олоҕун оҥостор сыһыанын тутула төрүттэриттэн бэриллибит билиитэ хааныгар баара 95% тиийэр, ол «подсознание» диэн. Киһи бэйэтэ төрөөн, үөрэнэн, ыал буолан, үлэлээн, олох олорон атын эйгэҕэ барыар диэри мэйиитигэр мунньуммут билиитэ 5% диэри буолар, ол «сознание» диэн ааттанар.
Ийэ иһигэр үөскэппит оҕотун кытта куруук истиҥник, сылаастык-сымнаҕастык төрүт тылынан кэпсэтэн, сороҕор иэйэн-куойан хоһоон ааҕар, ыллыыр үгэһинэн өбүгэлэрин хаанын уһугуннарыы диэн ааттыахха сөп. Ол төрүөтэ билим этэринэн оҕо ийэтин иһигэр сылдьан өйдүүр дьоҕура мэйиитин сайдыытыттан тутуллар эбит. 7 ыйдаах оҕо мэйиитин сайдыыта 60% ситэр, 9 ыйыгар 70% ситэр. Оҕо өйдүүр дьоҕура ийэтин тылын-өһүн, ырыатын кэлин хатылыан сөп эбит. Төрөөн тахсыбыт оҕо мэйиитин сайдыыта 3 сааһыгар 80% ситэр. Саҥа төрөөбүт оҕо сылаас-тымныы салгыны, ньулуун-аһыы аһылыгы, утуйар-утуйбат туругу, араас сыһыантан кутун туругурдан, сүрүн күүһүрдэн куттанар-куттаммат, ытыыр-ытаабат диэн ааттаах уһуйуллууну 3 сааһыгар диэри ааһар. Оҕолору кытта үлэлиир иитээччилэргэ оҕо 3 сааһын кэннэ баара суоҕа 20 эрэ % тиийэр дьайыы хаалар.
Оҕо 3 сааһын кэнниттэн ийэ оҕотун иитэр кыһатыгар аҕатын, сымнаҕас, эйэҕэс, эдьиийдэрин-убайдарын, атын чугас аймах-уруу дьоннорун сүрдэрэ ийэ сүрүгэр кыттыһан оҕо сүрүн чиҥэтэллэр, айылҕаҕа уһуйуллан билиитин-көрүүтүн кэҥэтэллэр. Иитии диэн тыл «ии» (граница) диэн тылтан тахсыбыт. Ол аата оҕо 5 сааһыгар чугас дьонун сылаас сыһыаныттан иитэ кэҥээн өйдүүр дьоҕура улаатан киирэн барар. Ити сааһыттан ыла омук да тылын үөрэттэҕинэ төрөөбүт тылын оҕо умнубат буоларын этэллэр. Биһиги чулуу дуобатчыттарбыт ити дьарыктарын биэс саастарыттан саҕалаабыттар. Өбүгэлэрбит хабылык (хап-ыл), хабысха (хап-ыс) диэн ытыс, тарбах оонньууларынан оҕо өйдүүр дьоҕурун сайыннараллар эбитин бары билэбит. Ити билиини Улуу учуутал Василий Александрович Сухомлинскай оҕо өйө тарбахтарыгар диэн суруйан турар.
Кыра кыыс оҕо мээнэ сүүрбэт-көппөт, олорон эрэн куукуланан оонньуур үгэһэ ийэ буоларга бэлэмнэнэр, кини ис күүһүн уһуйуллуута диэн ааттыахха сөп. Кыыс оҕо ити дьарыгын тутан улаатарын туһугар иитэр-үөрэтэр-такайар аналлаах дьон, эбии билиигэ олоҕуран, кыыс өйүгэр-санаатыгар, этигэр-хааныгар олоххо аналын тута сылдьарын ситиһэллэрэ - айылҕа ирдэбилэ. Уол оҕо сүүрэрэ-көтөрө, кэлэрэ-барара, мэник-тэник сылдьара эмиэ айылҕа кинини олоххо бэлэмниир уһуйуута. Билим быһаарыытынан сайыҥҥы кэмҥэ уол оҕо 7 - 10 сааһыгар биир күҥҥэ 12 тыһыынчаттан 16 тыһыынчаҕа диэри хамсаныыны оҥорор. Кыргыттар хамсаныылара уол оҕо хамсанарыттан 16 - 30% аҕыйах. Биһиги дойдубут илин-арҕаа улуустарыгар кыһын оҕолор хамсанар кыахтара 30 - 45%, өссө тыйыс айылҕалаах хоту бардахха 50 - 70% аҕыйыыр. Оскуолаҕа үөрэнэр оҕолор хамсаныылара ортотунан 50% аҕыйыыр. Итинник билии түмүгэ: уолаттары оскуола таһынан эбии билии биэрэр тэрилтэлэр «Кут-Сүр» диэн ааттанан саха терүт үгэстэрин билиннэрэр билиигэ-көрүүгэ киирэллэрэ ыччат кутун туругурдарга, сүрүн күүһүрдэргэ аартык буолуо этэ. «»
Билим үөрэтиитин түмүгэр уол оҕо хамсаныыта төһөнөн элбэх да соччонон 9-10 саастаах оҕо мэйиитин иһигэр баар өйдүүр дьоҕурун киинэ (гиппокампус) 12 % тиийэ улаатар эбит. Ити киин улааттаҕына уол оҕо, эр киһи өйдүүр дьоҕура (интеллект) кэҥиир, билиитэ эбиллэр. Эр киһи араас олох эндирдэрин туораан 50-гар өйүн түстүүр сааһын ситэр (опыт жизни), онуоха диэри киһи тугу эмит быстах хайысхалары, сатабыллары өйдүүр, ылынар дьоҕурунан олорор. Дьахтар элбэх оҕолонноҕуна, кинилэри түмэн иитэр кыһатыттан олоҕу билэр өйө сайдар. Уол оҕо элбэхтик хамсанара кини мэйиитин эттиктэрин сайыннарар аналлаахтарын туоһутунан булар-талар, көтөҕөр-сүгэр, бултуур-алтыыр, тутар-хабар, оҥорор-оһорор анала Таҥараттан айыллыбыт. Бу эр киһи тас күүстээҕин этэр үгэстэн үөскээбит тутул.
Ол иһин уол оҕону борбуй сааһын кэмигэр мөҕөр, буруйдуур кини сүрүн тоһутар эр киһи олоҕун оҥостор кыаҕын сарбыйар.
Россия сирин 64 % хоту байҕал кытылыгар баар. Чулуу биолог Владимир Петрович Кёппен Россия сиригэр, үүнээйи ситэрин-хоторун үөрэтэн баран, 16 араас климаттаах зонаҕа арааран турар. Бу билиини улуу эмчит Павлов Иван Петрович: «Как часть природы каждый животный организм представляет собой сложную обособленную систему, внутренние силы которых каждый момент, покуда она существует, как таковая, уравновешиваются с внешними силами окружающей среды». Бу араас эйгэ алтыһыытын билиммэт буолуу киһи этигэр-сиинигэр куһаҕан дьайыытын эмиэ Россия чулуу киһитэ Влаиль Петрович Казначеев 1974 сыллаахха «синдром полярного напряжения» диэн ааттаабыта. Ол аата биһиги олорор Айылҕабыт тэтимигэр сөп түбэһэр тэтимҥэ олоҕуруохтаах эбиппит, өбүгэлэрбит күнү кытта тэҥҥэ утуйар, уһуктар тэтиминэн олорбуттара мындыр өйтөн. Оҕо этэ-сиинэ утуйа сылдьар кэмигэр, тымныы үөһүгэр, билии биэрэ сатаан оҕолору, бэйэбитин, төрөппүттэри эрэйдиибит. Оннооҕор ити кэмҥэ Айылҕабыт бастыҥ күүстээх кыыла эһэ утуйар кэмэ. Өбүгэлэрбит тыйыс айылҕа тутулун билэр буоланнар саас, сайын, күһүн үлэлээн олохторун оҥостоллоро – эмиэ өй төрдө.
Оскуола оҕолорун аҥаардара уолаттар. Оскуолаҕа эр киһи үлэлээбэт, билиҥҥи учуутал хамнаһа ыалы кыайан хааччыйбатын, билиибит сайдыыта татымын билэр, сайдыылаах дойдулартан 50-ча сыл хаалан иһэрбитин өйдүүр. Аны уол оҕо борбуй сааһын кэмигэр дьахтар ыйарын-кэрдэрин билиммэт. Учуутал дьахтар өһүргэнэн мөҕөр-этэр, буруйдуур, төрөппүттэригэр үҥсэр, педсовед нөҥүө санаатын самнаран сүрүн тоһутар. Ити майгы уол оҕо улаатан ситэн-хотон кыыһы кыайан, ойох ылан, оҕо оҥорон, дьиэ кэргэнин хааччыйан ыал аҕата буолан, салгыы сайдан аймах-билэ, омук баһылыга буолар аналын саҕаланыыта. Ити алҕаһы туоратар кэм кэллэ дии саныыбын. Уол оҕону эр дьон такайан таһаарар, билии биэрэр кыһабыт эр дьон хамнастарын үрдэтэртэн тутуллар. Борбуйун көтөхпүт уол оҕону батыһыннарар, киниэхэ холобур буолар билиилээх-көрүүлээх эр киһи уолу идэҕэ такайан таһаарар үгэспитин тилиннэрэр үлэ ирдэнэрин оскуолаҕа үлэлии сылдьар эр дьон этиилэригэр олоҕурар. Оскуолаҕа идэҕэ такайар үлэ мөлтөөн Россияҕа төлөбүрдээх үрдүк үөрэҕи аҕыйатар туһунан миниистиргэ тиийэ кэпсэтии бара турар. Эр киһи хамнаһа үрдүк буоллаҕына уолаттары идэҕэ такайыы тупсуоҕа, дириҥ билиилээх дьон элбиирэ, ыал арахсыыта аҕыйыыра чопчу. Өбүгэлэрбит уол оҕо 10 сааһын туолаатын, аҕатын кытта сылдьан үлэлии үөрэнэрин, хааччыйаллара кини дьиэтин-уотун аһынан-таҥаһынан хааччыйар аналын олоҕо.
Эдэр дьон ыал буолар үгэстэрэ Айылҕа анала, олох сыһыанын тутула. Кыыс, арҕаа дойдулар олохпут тутулун алдьатар баҕаларыгар олоҕурбут үтүктүүгэ киирэн, кыыһын харыстаабат буолбута кырыыска тэҥнээх. Итэҕэл этиитинэн киһи ахтата – аллараа дойду, иһэ-үөһэ – орто дойду, оройо – үөһээ дойду. Ахтатынан дьайыыны дьарык оҥостубут дьахтар аньыыны тардар. Биһиги дьөһөгөй оҕото айыылаах дьон айылҕаттан үөрэнэбит. Атыыр уонча биэлээх. Биир эмит биэтэ атын атыыртан оҕолонноҕуна бу атыыр ол кулунчугу өлөрөр үгэстээх. Оннук быһылааны «телегония» диэн ааттыыллар эбит. Оттон кыыс кыыһын харыстаабакка эргэ бардаҕына эригэр баар төрүттэрин хаанын кэһэр. Оҕолор аҕаларын кытта өйдөспөт төрүөттэрэ итиннэ сытарын аан дойду кыһалҕата буолбутун бары истэ-билэ сылдьабыт. Ол алдьаныы эдэр дьоҥҥо бэйэ бэйэҕэ итэҕэйсиини кэһэр уонна айдааҥҥа-куйдааҥҥа тиэрдэр. Ол иһин биһиги кэммитигэр ыал буолбут эдэр дьон аҥаардара арахсан оҕолорун аҕата суох хааллараллар. Аҥардас дьахтар оҕото хаһан баҕарар, аҕатын эрэллээх эркинэ суох буолан, өйө-санаата татымырыыр, сүрүн күүһэ мөлтүүр. Сахаҕа эр киһи дьахтартан дьахтарга баран оҕолорун быраҕан барара эмиэ аньыы. Арыгыны иһэн дьонун эрэйдиир эр киһи мэйиитин үлэтин кэһэн эмиэ аньыыны тардар. Аньыы диэн тылы биһиги төрөппүттэрбит саната сылдьар үгэстээхтэр этэ.
Былыр былыргыттан саха ыалын аҕата ыһыах кэмигэр кыыстарын, уолларын ыал оҥороору атын ыал аҕатын кытта кэпсэтии ыыталлар эбит (помолвка). Оҕолор онно билсэн бэйэ-бэйэлэригэр сыһыаннарын тутула үөскүүр. Сөбүлэспэтэхтэринэ ыал буолбаттар, сөбүлэстэхтэринэ ыал буолаллар. Ийэ-аҕа кэпсэтэр дьоннорун төрүттэрин, майгыларын-сигилилэрин сураһан билэн баран тыл көтөҕөр буоллахтара. Билигин оҕолор дьонноруттан сүбэ-ама ылбакка, эмискэ быһаарыыта суох чычаас баҕаҕа олоҕуран ыал буолаллара алҕаһынан, оҕо уйулҕата алдьанарынан тахсар. Уол дьоно кыыска сүөһүнэн бэлэх оҥорор үгэстээхтэр эбит. Ол бэлэх ханнык да түгэҥҥэ ойох тахсыбыт кыыстан арахсыбат, кини бэйэтин бас билиитэ, баайа-дуола буолар. Кыыска, дьахтарга сири биэрбэттэр, ол оннугар эр киһи сири ылан бэйэтигэр сурунарын ирдииллэр эбит. Ити үгэс дьахтар, эр киһи бас билиилэрэ тус туһунан буолан ыал арахсыбатын хааччыйар олох сыһыанын тутула буоларын ситиспиттэр. Эйэлээх, элбэх оҕолоох олох дьолу тургутар, оҕо – дьол. Оҕолор олохторун бэйэлэрэ оҥостор киһилии киһи буола улааталлара, сааһырбыт ийэлэрин-аҕаларын көрөн-истэн атын эйгэҕэ атаараллара олох дьолун түстүүр.
Дьахтар былыр былыргыттан ыыра кыараҕас, кини балаҕан-хотон иһин, аһы-таҥаһы көрөрө-истэрэ, аныгы кэмҥэ дьиэ-маҕаһыын, ас-таҥас атыылаһар, астыыр аналлаах. Ыыра кыараҕас буолан дьахтар хотутун-соҕуруутун, илинин-арҕаатын үчүгэйдик араарбат буолбута кини дьиэттэн тэйиэ суохтааҕын бэлиэтэ. Ойох, ийэ айылҕаттан анала эр киһини истэр буолуута, сымнаҕас сыһыана, киһини иһигэр үөскэтэн үүннэрэр айылҕаттан анала сырдык ыра санааҕа тиэрдэр ирдэбиллээх. Ис күүһэ кырыйдаҕына да кинини тута сылдьар, уотун оттон аһын астыыр, оҕолорун-сиэннэрин көрөр үгэс эмээхсин диэн тыл эмэҕирбит диэн тылтан тахсыбытын бэлиэтэ. Хатыҥ мас эмэҕирдэр да турар, охтубат.
Эр киһи хары үлэтин кыайар буолан дьиэ тас эйгэтигэр сылдьар, дьиэ ис тутулугар ыыра киэҥ буолан кыһаммат. Дьиэтин-уотун тутар, оҕолорун астарын-таҥастарын булан-талан аҕалан хааччыйар аналлаах. Былытынан бүрүллэн, буурҕа ытыйан күн хайа диэкки баара көстүбэт да кэмигэр, түүннэри, ойуурга, туундараҕа үүтээнин, дьиэтин булар дьоҕурдаах. Ол иһин өбүгэлэрбит «уол оҕо – кэскилбит, эр киһи - эрэлбит», «кыыс оҕо – омукпут анала» диэн этэн хаалларбыттар. Эр киһи кырыйдаҕына дьиэ иһигэр тугу да сатаабат буолбутун оҕонньор диэн оҕотугар түспүт диэн тылтан таһааран этэллэрэ оруннаах. Олор диэтэхтэринэ олорор, аһаа диэтэхтэринэ аһыыр, утуй диэтэхтэринэ утуйар.
Сыл кэмнэрин быһаарыылара айылҕабыт тэтимин арыйар итэҕэлбит. Саас, сайын, күһүн, кыһын диэн тылларбыт олохпут сыһыанын тутулун быһаараллар. Быдан дьыллар мындааларыгар бачча, оччо сыл диэн өйдөбүл сахаларга суоҕа буолуо. Ол иһин дьоннор хаһыс эрэ хаарбын уулларан олоробун диир буоллахтара. Саас диэн тыл 2 өйдөбүллээх буолан тахсар. Сайын диэн тыл эмиэ 2 өйдөбүллээх. Хоту дойдуга сайын эрэ айылҕа уһуктарын, сайдарын, ханнык үүнээйи туохха туһалыырын, туһалаабатын, ханнык кыыл-сүөл, көтөр-сүүрэр сиэнэрин-сиэммэтин өйдүүгүн. Айылҕаны өйдөөн сайдаҕын, атын сайдыы суох. Күһүн диэн тыл тымныы куттаан күһэллэн үлэлииргиттэн тахсыбыт тыл. Кыһын кыһарыллан олоххун уот оттор түбүгүнэн оҥостоҕун. Онон оскуолаларга, үлэлиир тэрилтэлэргэ айылҕабыт тэтимигэр сөп түбэһэр сыһыан тутулун тобулуо этибит. Оҕолорбут, дьоммут-сэргэбит чөл туруктаныа этилэр. Ол иһин былыргы сахалар чөл туруктаахтара, барыга бары сатабыллаахтара, булугас-талыгас, мындыр өйдөөхтөрө, уһун үйэлээхтэрэ, элбэх оҕолоохторо кэлбит-барбыт дьон сурукка-бичиккэ киллэрэн уос номоҕо оҥорбуттар.
Былыргы төрүттэрбит индоарийдар итэҕэллэринэн киһи бу Орто Дойдуга сайда кэлэр эбит. Хас кэллэҕин аайы (реинкарнация) ааспыт олоҕор тугу ордук чуо сатаабытын салгыы сайыннарар аналлаах. Ол сатабылтан тирэнэн олоҕун салгыы олорор, иҥсэ-обот, ордугурҕас, дьону абааһы көрөн бэйэтин эрэ өрө тута сатыыр киһи аньыыга-хараҕа ылларан оҕолоругар, аймахтарыгар тиийэ толукка киирэр. Орто Дойдуга кэлэрэ бобуллар. Тыһыынча сылга аллараа дойдуга үлэлээн буруйун боруостаннара ыыталлар эбит. Сиэр-майгы тэҥинэн үлэлээн-хамнаан байбыт дьону ытыктыыбыт.
Оннук дьон дойдубутун сайыннараллар, кыаммакка-түгэммэккэ көмө оҥорон саргыны салайаллар. Дьону кытта эн-мин дэһэн сылдьар киһи сайдар аналын толорон мындыр өйгө тиийэ сайдарын сабаҕалыыллар. Оннук дьон элбээтэҕинэ аҕа-ийэ уустара ууһаан-тэнийэн сайдыылаах омукка тиийэ үөдүйэн киирэн бараллар. Бу кэлбит Водолей эрата биһиги былыргы төрүттэрбит киһилии киһи сырдык ыра санаата баайын-дуолун кытта тэҥ буоларыгар баҕалара туолар кэмэ диэн дойдубут сайдыытын, кэскилин ыраҥалыыр дьон быһаарыыларын ылынабыт. Саха төрөөн-ууһаан үөдүйэр кэмэ кэллэ диэн сылыктыыбыт уонна саханы сырдык ыра санаалыыр дьон элбииригэр итэҕэйэбит.
Виктор Ноговицын, 90-с сылларга ыччаты кытта үлэлээбит миниистир
|
|
Category: Образование и наука. Школа. Детсад |
Views: 27 |
Added by: uhhan1
|
|
|
| Ааҕыылар |
Баар бары (online): 1 Ыалдьыттар (гостей): 1 Кыттааччылар (пользователей): 0 |
|
