ОҺУОХАЙ УЙБААНЫ УМНУМАҤ!
Маннык санааҕа ыам ыйын 25 күнүгэр “Оһуохай билиҥҥи туруга” диэн “Талбан” биэрииттэн кэллим. Биэриигэ “Оһуохай түмсүү” салалтата, биллиилээх этээччилэр, учуонайдар кыттыыны ыллылар. Манна бары оһуохай, официально бобуллубатыҕын да иһин, үгүс улуустарга сэҥээриллибэт буолан, симэлийэ сыспыт кэмэ ааспытын кэннэ бэлэмҥэ кэлбит, урут ханна сылдьыбыттара биллибэт, дьон түмсэн кэпсэттилэр.
Баҕардаргын да, баҕарбатаргын да оһуохайы хара маҥнайгыттан турууласпыт, ол инниттэн мөҕүллүбүт, сэнэммит, сиигэ-одууга кытта түбэспит уонна умнууга хаалбыт киһинэн Оһуохай Уйбаан буоларын, ама, мэлдьэспэт инигит. Кини билигин 92 сааһыгар дьиэтигэр бүгэн олорор, саастаах киһи быһыытынан кыралаан ыалдьара-дьаҥныыра да ханна барыай. Куруутун чөл олоҕу тутуспута, хаһан да аһыы утаҕы испэтэҕэ, табаҕы тардыбатаҕа итиччэ сааска тиэртэҕэ диигин.
Урукку өттүгэр кини оһуохайы эрэ буолбакка, араас общественнай үлэҕэ, бэйэтин харыстаммакка, кыттарын биир туоһутунан мин буолабын. И.Шамаев тэрийтэлиир политическай миитиннэригэр мэлдьи кыттара, тыл этэрэ. Биир оннук миитиҥҥэ кыттыбытын тоҕо эрэ, ала-чуо, кинини сууттуу сатаабыттарыгар туоһу буолбуттаахпыт. Дакаастанан, туох да буруйу сүкпэтэҕэ. Айылҕа харыстабылыгар миитиннэри көтүппэт этэ. Онно эмиэ тыл этэрэ, тугу да “оруо маһы ортотунан” тылласпата, наар үтүөҕэ, сиэргэ-туомҥа ыҥырар буолара. “Свободнай” диэн быстах космодром тэриллэн үлэлээн барбытыгар ракета тобоҕун хонтуруоллаары республика дуогабар оҥостубута уонна кэтии олорбута.
Биирдэ үлэлии олордохпуна министиэристибэттэн телефоннааннар, дуогабары тутуспакка ракета ыытан эрэллэрин эппиттэрэ. Сонно тута Уйбааҥҥа телефонунан кэпсээбиппэр “дьаһал ылыам” диирин иһиттим. Күнүс эбиэппэр бараары светофор умайарын күүтэ турдахпына проспект устун (ортотунан) Уйбаан сахалыы таҥаһын таҥнан отучча студент оҕолору батыһыннаран иһэрэ. Кэлбиттэрэ да Ленин проспегар миитиннээн киирэн барбыттара, дьон үмүөрүһүүтэ буолбута. Ол киин бэчээккэ кытта тахсыбыта, үрдүкү салалтабытыгар дуогабары көтүрэргэ көмө буолбута. Онно сылдьыспыт оҕолор билигин да өйдүүллэрэ буолуо. Оччолорго миитини, пикети ким да боппото, салалта норуотуттан куттаммат этэ.
Оттон оһуохайы тэрийбитин туһунан туспа кэпсээн, ол үгүстүк кэмигэр кэпсэммитэ. Мин Мииринэйгэ үлэлиир кэммэр, 1986 сыл бадахтаах, кини Кумечко диэн оһуохай тылын этэр нуучча оҕонньордоох тиийбитэ. Дьиҥнээх пропаганда диэн ити буоллаҕа, бэл нуучча киһитэ оһуохайы таптыыр, көрүҥ-истиҥ диэтэҕэ. Ити кэмтэн 40 сыл аастаҕа. Оттон “Талбан” биэриигэ тыл-өс буола олорбуттар оччолорго ханна баалларын, ханна сылдьыбыттарын билбит суох. Оһуохай тиллэрин дьаныһан туран туруорсубутун туһунан араас дуоһунастаах дьон этиилэрэ, махтаныылара, билиниилэрэ суоруллубаттык сурукка тиһиллэн турар.
Ол этиилэри эт кулгаахпынан истибит, суруллубутун уу харахпынан аахпыт мин баарбын. Куорат Сэбиэтин оччотооҕу солбуйар председателя А.Е.Алексеев сарсыарда үлэтигэр хас кэллэҕин ахсын Уйбаан киирэн кэпсэтээри күүтэн олорорун туһунан кэпсээбиттээх. Элбэх тойон аанын толлубакка аспыта биллэр. Кини ураты дьаныарын Култуура солбуйар миниистирэ И.И.Наумов, ССКП обкомугар секретардаабыт И.О.Пахомов, Култуура республикатааҕы профсоюһун председателя Д.И.Николаев, куорат мээрэ И.Михальчук, радиожурналист Н.И.Максимов, Арчы Дьиэтин директора Н.С.Толбонова, СГУ оччотооҕу ректора В.В.Филиппов курдуктар, онтон да атын үгүстэр Уйбаантан сөҕөн, кинини хайҕаан тыл эппиттэрэ баар ээ. Олор сотуллар кыахтара суох. Общественниктар И.Шамаев, В.Луковцев, А.Соров, А.Жураковскай куруутун өйөөбүттэрэ биллэр.
Уйбааҥҥа “Оһуохай Уйбаан” ааты норуота иҥэрбитэ, бу эмиэ билинии буолбатах дуо?! Билигин “Арчы Дьиэтигэр” киирдэххэ оһуохайы тэниппиттэр мэтириэттэрэ ыйанан турар. Сүүрбэччэ киһи... Арай Уйбаан хаартыската онно суох. Тоҕо итиннигин, кини хаартыската бастакынан туруохтааҕын общественниктар мунньахтарыгар (Шамаевка, Луковцевка, о.да.а.) хаста да хатылаан этэн көрбүттээҕим. Ууну омурдубут курдуктар, киһилэрин умнан кэбиспиттэр. Уйбаан “уларыта тутуу” кэмигэр элбэхтик киинэҕэ устара, онно мунньах, миитин бөҕөтө барыта баар буолуохтаах. Уйбаан ылыҥ диирэ. История ити докумуоннарын ылыахха диэн “Общественнай Кииҥҥэ” этэн көрбүттээҕим да туһа суох, наадыйбаттар, билигин эргэрэн да бүттүлэр ини.
Онон оһуохайы таптааччылар, бэлэмҥэ кэлбиттэр “Оһуохай Уйбаан” диэн ааттаабыт киһигитин умнубаккыт буоллар. Ааспыт “Талбан” биэриигэ кини аатын биир да тылынан ахтыбатаххыт эһигини киэргэппэтэ буолуо.
Иван БУРЦЕВ. 26.05.2026с.
|
