| News topics |
|
Политика.Митинги. Пикеты. Партии [903]
|
|
Мысли. Думы.Мнения, обсуждения, реплика, предложения [264]
|
|
Суд-закон.МВД.Криминал [1283]
|
|
Право, закон [323]
|
|
Экономика и СЭР [840]
|
|
Власть Правительство Ил Тумэн [1208]
|
|
Мэрия, районы, муниципалитеты [400]
|
|
Мега пректы, планы , схемы ,программы. ВОСТО [215]
|
|
Сельское хозяйство,Продовольствие. Охота и рыбалка [559]
|
|
Энергетика, связь, строительство.транспорт, дороги [156]
|
|
Коррупция [863]
|
|
Банк Деньги Кредиты Ипотека Бизнес и торговля. Предпринимательство [294]
|
|
Социалка, пенсия, жилье [277]
|
|
ЖКХ, строительство [133]
|
|
Образование и наука. Школа. Детсад [216]
|
|
Люди. Человек. Народ. Общество [231]
|
|
АЛРОСА, Алмаз. Золото. Драгмет. [672]
|
|
Алмазы Анабара [161]
http://alanab.ykt.ru//
|
|
Земля. Недра [241]
|
|
Экология. Природа. Стихия.Огонь.Вода [381]
|
|
СМИ, Сайты, Форумы. Газеты ТВ [160]
|
|
Промышленность [43]
|
|
Нефтегаз [285]
|
|
Нац. вопрос [285]
|
|
Соцпроф, Совет МО, Общ. организации [65]
|
|
Дьикти. О невероятном [184]
|
|
Выборы [661]
|
|
Айыы үөрэҕэ [140]
|
|
Хоһооннор [5]
|
|
Ырыа-тойук [23]
|
|
Ыһыах, олоҥхо [110]
|
|
Култуура, итэҕэл, искусство [375]
|
|
История, философия [249]
|
|
Тюрки [76]
|
|
Саха [168]
|
|
литература [45]
|
|
здоровье [469]
|
|
Юмор, сатира, критика [14]
|
|
Реклама [7]
|
|
Спорт [124]
|
|
В мире [86]
|
|
Слухи [25]
|
|
Эрнст Березкин [88]
|
|
Моё дело [109]
|
|
Геннадий Федоров [11]
|
|
BingHan [4]
|
|
|
Main » 2026 » Атырдьах ыйа » 27 » Саха тустуутун ситиһиилэрэ уонна харгыстара
Саха тустуутун ситиһиилэрэ уонна харгыстара | 19:11 |
Саха тустуутун ситиһиилэрэ уонна харгыстара
Виктор НОГОВИЦЫН, педагогическай наука кандидата, 90-с сылларга спорт миниистирэ.
Сахалар Олимп чыпчаалын ылалларыгар олук уурбут дьоммун ахтан-санаан, урут үлэлии сылдьан этэ сатаабыт этиилэрбэр эбэн, суруйабын. 1972-1976 сыллар чахчы биһиэхэ умнуллубат бэлиэ сыллар.
Сайдыыга суолу тэлбиттэри умнумуохха.
«Кадры решают всё» диэн Сталин анал орто үөрэхтээһин үөрэнээччиллэригэр туһаайбыт этиитэ дьиҥ ис билии, эрэл төрдө. Мин билигин да ону итэҕэйэбин.
Тустуу тахсарыгар сүрүн төһүү буолбут киһинэн Шадрин Алексей Спиридоновиһы ааттыырбыт оруннаах. Булуҥ улууһугар Күһүүр оскуолатын директорынан үлэлиир кэмигэр олохтоохтор кини буларын-таларын сөҕөн-махтайан, астынан, «Трактор» диэн хос аат биэрбиттэр. Алексей Спиридонович ойоҕо ыалдьыбытыттан күһэллэн, Күһүүртэн Чурапчыга көһөн барарыгар нэһилиэк дьоно-сэргэтэ теплоходка атаара киирэннэр, икки чаас курдук бу айан аала барыахтаах кэмин уһаппыттар. Теплоход өрүс эргииригэр киирэн сүтүөр диэри мотуордаах оҥочонон теплоходу эргийэ сылдьан, ытыктыыр санааларын тиэрдибиттэр. Дьон оннук махталын ылбыт оскуола директора билигиҥҥи кэмҥэ суох курдук. Д.П. Коркины ыҥыран, дьиэтигэр олордон, спорт оскуолатын тэрийэн, хамнастаах тренер таһымыгар таһааран, оскуола учууталларын барыларын ситиһии туһугар биир ньыгыл санааҕа киллэрбит кини. Дьокуускай бастыҥ тутууга тэрилтэтин тылыгар киллэрэн, бастакынан тыа сиригэр итии уунан сылытыллар тустуу дьиэтин тэрийэн, оҕолор тумуулаабат, ыалдьыбат туруктарын олохтообут эмиэ кини.
Хамсаныы, сүүрүү-көтүү туһугар санаатын ууран үлэлээбит, чурапчылар күрэс түһүлгэтигэр республика иһигэр 22-с миэстэттэн бастыҥнар ахсааннарыгар киирсэр таһымнарын тэрийбит киһибит Софронов Афанасий Кирикович, Шадрин туруорсар баҕа санааларын өйөөн толору толорбут, оройуон партиятын бастакы сэкэритээрэ Листиков Илья Павлович ааттарын эмиэ ахтан-санаан ааһыахха.
Саха сирин үөрэҕин миниистирин, үлэлиир кэмигэр Союз республикаларын көрдөрүүтүгэр сахалары үөрэх хаачыстыбатынан бэһис миэстэҕэ таһаарбыт Шарин Николай Ивановиһы махтана ааттыыбыт. Оннук таһымҥа оҕолорбутун тиэрдибит үөрэх миниистирэ көстө илик. Кинини миниистир таһымыгар Ресупублика салайааччытыгар этии киллэрэн таһаарбыт киһинэн Шадрин Алексей Спиридонович буоларын умнубаппыт. Миниистир көмөтө суох маннык сүдү ситиһии кэлбэтэ чахчы. Ситиһии, олохпут тупсуута барыта олорор сирбитигэр ыытыллар политика ырааһыттан, кимиэхэ туһуламмытыттан тутуллар.
Союз, Россия таһымнаах промышленность салайааччылара, олохтоох правительствоны билиммэккэ, мээнэ-мээнэ сир баайын айбардаан киирэн барбыттарын уодьуганнаабыт ол саҕанааҕы республикабыт бастакы салайааччыта Семен Захарович Борисовы хайдах умнуохпутуй. Кини обком бастакы сэкэритээринэн олорон, былааска үлэлиэхтээх сырдык ыра санаалаах дьону, кимиэхэ да итэҕэйбэккэ, бэйэтэ талан туруортуур эбитин кини туһунан уос номохторуттан истэн билэбит. Кини көнө сүрүннээҕэр, бэйэтин туһугар хос санаата суоҕун, дойдутун дьонун туһугар туруулаһан үлэлээбитин саха дьоно-сэргэтэ итэҕэйэн, эрэнэн, ылынан, аан дойду таһымыгар тахсар суолу көрдөөн булбуттара чопчу. Ол суолу тобулбут киһибит Дмитрий Петрович Коркин.
Оҕолору күрэхтэһиилэргэ, сбордарга илдьэн, олохторун, аһылыктарын, дьарыктарын быыһа-арыта суох тэрийэн үлэлээбит уһулуччулаах педагог таһымнаах Постников Константин Сергеевиһы эмиэ саныыбыт. Үлэ чааһын кэнниттэн кинини кытта кэпсэтэн, Дмитрий Петрович хайдах үлэлээбитин билээри Чурапчылыыбын. Сарсыарда 5 чааска диэри кэпсэтэбит, онтон куораттыыбын. Оннук үстэ сылдьыбытым. Куоракка да кэпсэтэр этибит. Кинигэтэ суруй диэн көрдөспүппүн толорбута. Ол эрэн, кинигэҕэ мин сэргиирим аҕыйах этэ.
Кэлин Коркин үлэлээбит ньымаларын туһунан суруйуу, кэпсэтии элбэх. Сүнньүнэн, мин санаабар, хапсаҕай диэн өбүгэлэрбит айбыт киһи мэйиитин сайыннарар, этин-сиинин чиҥэтэр, кутун-сүрүн күүһүрдэр ньымаларга олоҕурбутун киниэхэ дьарыктанан сиппит-хоппут дьоммун кытта алтыспыт, бииргэ спорт ротаҕа сулууспалаабыт буолан билэбин.
Хайа баҕарар сайдыыга анаммыт ньыма кистэл буолуохтааҕын билиҥҥи кэмҥэ дуобаччыттарбыт тута сылдьаллара кинилэр кэхтибэт ситиһиилэриттэн көстөр. Дмитрий Петрович Союз күрэс түһүлгэтин бастыҥ билимин институтун кытта тастан үлэлэспитин онно аспиранныы сылдьан истибитим. Аныгы кэмҥэ билим ситиһиитин билбэт тренер үлэтин түмүгүн көрөрө күчүмэҕэй. Кэлин, харчынан олоҕу оҥостор санаа баһыйан, сымыйа «билим» аһары элбээбитэ туһата суоҕа тустуубутугар эмиэ көһүннэ. Ол туһунан Аҕа Баһылыкпыт Михаил Ефимович Николаев Москва университетын салайааччытын Виктор Антонович Садовиничайы ыҥыран, «Ленский край» диэн Өктөм физика уонна математика форумугар кэпсэппитэ. Сымыйа наука содула улаханын сөҕө истибиппит.
Дмитрий Петрович ньымаларын туттар тренер эмиэ суоҕун кэриэтэ. Олимпийскай оонньууларга ситиһии Дмитрий Петрович үлэтин сүдү түмүгэ хоту дойдуттан тахсыыта – бу ааттаммыт дьоҥҥо сыһыаннааҕын бэлиэтээн кини эппит тылларын саныахха: «Высшая доблесть человека – быть честным перед людьми и перед собой». Соҕотоҕун үлэлиир киһи улахан ситиһиигэ тиийбэт, саха былыр былыргыттан кыттыһан олорор, үлэлиир үгэстээх.
Тустуу тупсарын туһугар айылҕабыт тутула үөрэтиллиэхтээх.
Россия сирин 64 % хоту дойдуга сыһыаннаах. Саха сирэ айылҕата тыйыһынан инники күөҥҥэ сылдьар. Дмитрий Шпаро 1979 сыллаахха бастакы «Полюс холода» диэн ааттаах экспедицията Саха сиригэр сылдьар кэмигэр хааннарын туруга уларыйбытын билбиттэрэ. 1980 сылтан саҕалаан, Красноярскай эмчиттэрин лабораторията медицина академига Казначеев Влаиль Петрович салалтатынан чинчийэн, хоту дойдуга өр олорбут дьон сыалаах аһылыгы аһаан тыйыс айылҕаны тулуйалларын быһаарбыттара. Билим ол туругу «Повышение уровня липопротеинов высокой плотности (ЛПВП)» диэн быһаарбыта. Булчуттар сниэлэрэ эстэн, илистэн хааллахтарына, кыыл ис эттиктэрин сыатын сиэн чөллөрүгэр түһэллэрин тыаҕа олорор саастаах дьон билэллэр. Сахалар ырааҕы сүүрэн аан дойду күрэһин түһүлгэтигэр ситиһиилэрэ эмиэ сыа өр кэмҥэ сэниэ биэрэр күүһүттэн тахсар.
Азия уонна хоту дойду омуктара (казахтар, таджиктар, узбектар, тывалар, монголлар, дьоппуоннар уонна да атыттар) өлгөм сыалаах аһылыгы аһыылларын ол дойдуларга сылдьыбыт дьон бэлиэтииллэр. Тоҕус мүнүүтэлээх икки сынньалаҥнаах тустуу монголлар, дьоппуоннар уонна сахалар өйдөрө-санаалара, эттэрэ-сииннэрэ үлэлиир тэтимигэр сөрү сөп түбэһэр буолан, аан дойду күрэһин түһүлгэтин кыайыылаахтарынан буоллахтара. 1976 сыллаахха Монреаль куоракка буолбут Олимпийскай оонньуулар көҥүл тустууларыгар азиаттар уонна хоту дойду олохтоохторо уопсайа 25 мэтээли ылбыттара, онтон 8-һа кыһыл көмүс этэ. Европа омуктара 8 эрэ мэтээлгэ тиксибиттэрэ, онтон биир эрэ кыһыл көмүс мэтээли Болгария тустууга ылбыта. Европа омуктарыгар ити азиаттар ситиһиилэрэ улахан хомолтону аҕалбыта. Тыһыынча сыл кэриҥэ азиаттары колония оҥостон олорбут, ол суотугар байбыт-тайбыт омуктар азиаттар ситиһиилэрин хайдах тохтотору билим нөҥүө тобулбуттара. Ол саҕана көҥүл тустуу Аан дойдутааҕы федерациятын югослав Милан Эрцеган салайар этэ. Кини туруорсуутунан, 9 мүнүүтэлээх тустуу 6 мүнүүтэлээх, биир сынньалаҥнаах тустууга көспүтэ. Ол үрдүнэн, көбүөр судьуйалара тустууктар бытаан тэтимҥэ тусталларын бопсон, сотору-сотору сэрэтии биэрэн туоратар соруктаммыттара. Ити быраабыла өрүкүйэ сылдьар Кавказ омуктарын олохторун тэтимигэр сөп түбэспитэ. Хоту уонна Азия дойдуларыгар олорор омук дьоннорун өйдөрүн-уйулҕаларын, эттэрин-сииннэрин үлэтин тэтимигэр түргэн тэтимнээх тустуу сөп түбэспэккэ ситиһии мөлтөөбүтэ. Дьон уоһун номоҕор киирбит тустуук Катулин Алексей Захарович салайыытынан мин 1976-1977 сыллардаахха быраабыла уларыйыытын туһунан дипломнай үлэ суруйбут буоламмын, ити түгэн ис туругун билэбин.
Араас эйгэни баһылыахха, ордук болҕомтону күрэсчит уйулҕатыгар ууруохха.
Саха омукка анаммыт Чурапчыга тэриллибит тустуу оскуолата ситиспит ситиһиитэ соҕотох уонна уһулуччулаах көстүү буолан, республикаттан мустубут чулуу оҕолор бэйэ бэйэлэрин кытта күөнтэһэн сайдыбыт кыахтарыгар олоҕурбута чопчу. Киһи барыта тэҥ кыахтаах буолбат. Кэлиҥҥи түөрт үйэ кэриҥэ кэмҥэ араас омук хаана сыстан, аныгы сахалар хааммыт буккуллубута үчүгэй да, мөкү да өрүттэрдээх.
Саха сирин ыраахтааҕы саҕаттан сыылка дойдутугар кубулуппуттара, онно хаайылла кэлбит холуобунньук, өлөрүөхсүт дьон хааннарын бэйэбитигэр сыһыарбыппытыттан, бэйэ бэйэбитин кытта өйдөспөт буолуубут, арыгыга, буруйу оҥорууга кыттыспыппыт төрүөттэнэрэ саарбаҕа суох. Ону тэҥэ, эдэр омугу кытта буккуһан хааммытын сэниэлээбиппит омук быһыытынан тыыммыт уһууругар, өссө да тыһыынча сыл баар буолуохпут диэн Эдьиэй Дуора этиитэ оруннаах дии саныыбын.
Ити кэм иннинэ өбүгэлэрбит сэрии кыргыһыыларыттан уолаттарын көмүскээри хабылыктан, хабысхаттан саҕалаан, хапсаҕайга тиийэ боотуру бэлэмниир ньымалары арыйбыттарын дириҥ ис хоһооно көмүскэниигэ олоҕурар. Көмүскэнэр киһи хайа да түгэҥҥэ өйүн тутар эбит. Өлөрүөхсүт хара санаата ыган, суоһарар баҕата өйүн баайан тугу гыныан, хайдах хамсаныан булбакка мунан, алҕас хамсанара элбэҕин билэн, өбүгэлэрбит «хап» – «сах» – «ай» диэн билиини үөскэппиттэр. Алҕаһаабат тустуу аан дойдуга икки эрэ – айкидо уонна хапсаҕай. Ол өй хааммытыгар баара 95% ылар, ону билим «подсознание» диэн ааттыыр. Ол эрэн аныгы түргэн сайдыылаах үйэни өбүгэлэрбит өтө көрөн, биһигини кэхтибэт сир баайдаах дойдуга 1,5 тыһыынча сыл ынараа өттүгэр аҕаллахтара. Ол баайы атын омук дьоно туһаҕа таһааран байаллара-тайаллара, саха дьоно онно тиксиилэрэ кэмчитэ саныырга ыарахан соҕус. Ити эйгэҕэ сөптөөх үллэрии ситиһиллэ илик. Араас эйгэҕэ дьоҕурдаах оҕолорбутун тустууга Олимп чыпчаалынан мэҥиэлээн, омугу сайыннарар араас идэлэртэн тэйиппиппит ахсаана биллэ элбээтэҕэ.
Республикабытыгар тустууга анал сыаллаах-соруктаах биир оскуола ситимэ баара үрдүк ситиһиигэ тиэрдибитэ. Ону хатылаан этэ сылдьыбыппар, Красавина Нина Владимировна диэн гимнастика тренерэ утарбытын, атын тренердэр өйөөн, санаам туолбатаҕа. Кини этиитэ: “Спорт министерствота бүгүн баар, сарсын суох, онон ити тэрилтэҕэ оскуоланы биэрэр сыыһа” диэн ис хоһоонноох этэ. Биир өттүнэн эмиэ да сөп курдук. Ол эрэн, идэлээх аата идэлээх дьон, ити эйгэни салайаллара тахсыылааҕа өйдөнөр ини. Айылҕаттан дьоҕурдаах оҕо оҕону сайыннарар. Тренер – тэрийээччи уонна кыахтаах оҕо ситиһиитин билгэлиир, ол суолу тэлэр өй чөмчөкөтө буолуохтааҕа буолуо. Оннук дьон үс таһымнаах буолаллар:
оҕоҕо баҕа үөскэтэр иитээччи;
хамсаныы сатабылын маастар таһымыгар тиэрдэр уһуйааччы тренер;
тустуук өйүн кыаҕын хамсанар сатабылын кытта уйулҕа таһымын дьүөрэлиир такайааччы тренер.
Күрэс үрдүк ситиһиитигэр эппиэттиир кыахтаах оҕо биһиэхэ, саастаах омукка, кэмчитэ биллэр. Оҕо ис кыаҕын туругун быһааран дьарыктыыр суолу-ииһи билгэлиир билим дьонун тэрилтэтин Сибиир Академиятын иһинэн тэрийэр ирдэнэрин ылынарбыт буоллар диэн этии киллэрэбин.
Биһиги бастакы Аҕа Баһылыкпыт аныгы түргэн кэмҥэ «Бэйэбитин билиниэхтээхпит, бэйэбитин билиннэриэхтээхпит» диэн хатылыыр тыллара араас идэни баһылаан үрдүк таһымҥа үлэлиир кыахпытын ыйар. Кини ити этиитигэр олоҕуран саха дьоно Птицын Владимир Ильич, Акимов Александр Константинович Михаил Ефимович көмөтүнэн аан дойду спортивнай тэрилтэлэрин салайар таһымҥа тиийбиттэрэ. Саха уола Арсен Томскай эмиэ Михаил Ефимович баҕа санаатын өйөбүлүнэн тэрийбит тэрилтэтин ситиһиититтэн киэн туттубат саха суоҕа буолуо. Ити ситиһиилэр тыйыс айылҕабыт күһэйбит кыһатыттан тахсаллара чопчу. Аны саха иитиллэр кыһатын чопчулаан эр дьон оскуолаҕа кэлэн уолаттары такайан, үлэҕэ көҕүлүүллэриттэн, эр киһи уолаттарга холобур буоларыттан, инники кэскилбит тутуллар дии саныыбын. Ол тахсыы төрүөтүн билим «Правило десяти тысяч часов» диэн сүҥкэн үлэттэн тахсарын эппитэ. Оҕолорун аһын-таҥаһын, дьиэтин-уотун көрөр-истэр ийэ, ойох дьахтар кыайан дьүөрэлээн ситиспэт үлэтэ. Дьахталлар барахсаттар истэригэр саханы үөскэтэн таптал сыһыан тылларынан, ырыаларынан оҕоҕо өбүгэлэрин хаанын уһугуннараллара, аһын-таҥаһын бэрийэн, сымнаҕас харахтарынан, тылларынан олоххо эрэли үөскэтэллэрэ сүдү күүс.
Эстэр күүс былчыҥын дьарыктыыр ньыма ситэ сайда илик.
Монголияҕа сылдьан көрбүт холобурбар олоҕуран этиим. Монголлар бэйэлэрин тустууларын көрдүм. 120-тэн тахса төрөл уолаттар заалга киирэн тураллар. Биир да уол иһэ суох, үрдүктэрэ ортотунан 180-190 см, ыйааһыннара 110-120 киилэ. Биир чаас отучча мүнүүтэттэн ордук кэмҥэ барыларын биир-биир ааттаталаан, саастарын этэн, былчыҥнарын халыҥын, чиҥин, кыаҕын сиһилии заалга, телевизорга кэпсээтилэр. Тустар уолаттар сэлиэччик курдук таҥастаахтар эрээри, хапсаҕай курдук көбүөргэ бастакынан охтубут хотторор. Биһигини арыаллыы сылдьар киһибиттэн уолаттар уолан хааннаахтарын хайҕаан ыйытабын. Киһим: «Таких много, это те, которые тренируются». Хайдах, тугу аһаан-сиэн итинник толуу көрүҥнэммиттэрин туһунан ыйытабын. Киһим: «Мы кушаем в основном свою традиционную еду. Правительство не разрешает завозить европейскую еду. Если даже каким-то образом привозят, так как монголы в основном кочуют, поэтому предпринимателям за ним не угнаться по степи», – диэн күлэ-күлэ хоруйдаата. Дьэ төрүт аһылык туһата улахан эбит дии санаабытым. Хоту дойду оҕолоро Чурапчы оскуолатыгар кэлэн баран, дойдуларыгар биир ый иһинэн төннөн хаалалларын муодарҕаан, тыа хаһаайыстыбатын миниистиригэр Иван Степанович Сивцевкэ киирэн, “Эти үөрэтиэххэ” диэн этии киллэрэн, билим үлэһиттэрин кытта төгүрүк остуол тэрийбиппит. Билим доктора Кривошапкин Вадим Григорьевич салайааччылаах бөлөх чилиэннэрэ лабораторияҕа киһи куртаҕын тутулун оҥорон чинчийбиттэр. Ынах этэ киһи иһигэр киирэн, 5-6 чааһынан сэниэ күүһүгэр кубулуйар эбит, сылгы этэ – 3,5, таба этэ – 40 мүнүүтэнэн. Кэлин интернеттэн сибиинньэ этэ 5 чааһынан сэниэ буоларын билбитим. Михаил Ефимович сорудаҕын толоро Скандинавия дойдуларыгар үстэ бара сылдьыбытым. Онно таба этэ рестораннарга хайа да астан үрдүк сыаналаах эбит этэ.
Олимпийскэй эрэллэри бэлэмниир училищебытыгар ас туох да уратыта суох этэ. Аны 90-с сыллар саҕалныыларыгар 4 сыл кэриҥэ хоту ас-таҥас таһар үлэ каыайтарбат буола сылдьыбыта, оҕолору хаһаас кэнсиэрбэнэн аһата сылдьыбыппыт. Кыылы ааҕар-суоттуур дьон этиилэринэн, киин улуустарга 50 тыһыынча тайаҕы, Уус Дьааҥы улууһун дьоно 90 тыһыынча табаны бултаан, дьоҥҥо тарҕатан, аһаан киһи тэҥэ сылдьыбыттар. Хотуларга куобах баар буолан, булт уопсастыбатын тойоно Корякин Ким Александрович ботуруонунан көмөлөһөн, тренер Портнягин Петр Васильевич 15 уолу мунньан, биһигини кытта бултатан, Дьааҥы улууһун аһынан хааччыйар тэрилтэ салайааччыта, биир идэлээх киһибит Юмшанов Степан Иннокетьевич сөмөлүөтүнэн көтүтэн, 2,5 тонна куобахпытын босхо аҕалан, спортсмен оҕолору үс сыл аһаппыппыт. 1992 с. челночнай рынок көҥүллэнэн, дьахталлар барахсаттар кытай суумкатынан оҕолоругар ас-таҥас таһан үссэммиттэрэ. Эр дьон хотоҥҥо киирэн, ынах ыан, сүөһүлэрин аһатан, саах күрдьэн, идэһэлэнэн син ыал-ыал курдук буолбуттара. Онтон училещаҕа оҕолору кыыл этинэн, муора балыгынан аһатыахха диэн, 15 мөлүйүөн харчыга смета оҥорон, Президиэммитигэр киирэ сылдьыбытым да харчы суоҕуттан көмө ылбатахпыт.
Билигин эргиэн күүскэ сайдан, араас арҕаа дойду утахтара, аһылыктара, кэлии дьон харчы туһугар ону-маны буккуйан атыылыыр албастара биһиги испитигэр улахан туһата суохтарын, ону таһынан буортулаах буолалларын туһунан билим кандидата Кривошапкин Константин Константинович хаһыакка суруйан турар. Аны арҕаа дойдулар «сүбэһиттэрин» истэммит, оҕону үлэлэппэт буолбуппут эмиэ алҕаспыт эбит. Ол содула хоту дойду дьонугар эстэр былчыҥ сэниэтэ сэллээбитигэр көстөр.
Саха уолаттара 1966 сыллаахха аан дойдуга биллэр Тбилиси турнирыгар, тренер Волков Николай Николаевич салайааччылаах баран кыттыбыттара. Ол тустууга сахалар эстэр былчыҥнаахтарын көрөн, дойду биир биллэр-көстөр тустууга, тренерэ Арташес Сергеевич Карапетян биһиэхэ үлэлии кэлэр буоллаҕа. Аспирантураҕа үөрэнэ сылдьан кинини кытта хаста да көрсөн, ол туһунан кэпсэтэн турардаахпын.
Чулуу учуонай Верхошанскай Юрий Витальевич лекцияларыгар хаста да сылдьан, ол быһаарыытын истибитим. Киһи аҕыс араас былчыҥнарыттан тустуу күрэһин түһүлгэтигэр улахан туһалаах эстэр былчыҥ (реактивно-баллистическай) буоларын этэр этэ. Чахчы да оннугун Союз сүүмэрдэммит хамаандатыгар үлэлии сылдьан, аҕыйах уолга көрбүтүм. Албаһы саҕалаан баран, итинник былчыҥнаах тустуук салгыы өссө күүһүрэн-уоҕуран, утарылаһааччытын кумалаан кэбиһэр кыахтаах буолар эбит этэ. Санасар Оганесян утарылаһааччыларын эчэппитин илэ көрбүтүм. Биһиги тустууктарбытыгар Петр Алексеевка, Александр Ивановка, Владимир Андросовка, Иван Николаевка уонна да атыттарга оннук былчыҥ үлэтин көрбүт эбиппин. Дмитрий Петрович Коркин Юрий Витальевичтыын хайаан да көрсүбүт буолуохтаах диэн сабаҕалыыбын. Кини маһынан оҥотторбут тренажердарыттан икки оҥоһук ону туоһулууллар. Ол эрэн эстэр былчыҥы дьарыктыыр ньыма ситэ сайда илик.
Оҕолору дьарыктыырбытын, күрэхтэһиннэрэрбитин айылҕабыт хаамыытынан былаанныахха.
Аан дойдуга аатырбыт психолог А. Маслоу 1970 с. киһи баҕа санаатын ырытан, маннык түмүккэ кэлбит: баҕа санаа 85% эт-сиин үлэтин толорорго ананар эбит, 70% бэйэни көрүнэргэ уонна көмүскэнэргэ, 50% — тапталга уонна сыһыаҥҥа, 40% – бэйэни билинэргэ, 10% – бэйэ кыаҕын сөпкө туһанарга. Бу бэйэ кыаҕын сөпкө туһанарга анаан маннык суруйбут: «Творчество – универсальная функция человека, которая ведет ко всем формам самовыражения». Бу этиини саха итэҕэлин кытта дьүөрэлээтэххэ, сөрү сөп өйдөбүл тахсар курдук. Айар кыахтан атын, киһи баҕатын толорор суоҕун кэриэтэ.
Биһиги өбүгэлэрбит төгүрүк сылы аттаран туруорбуттара өй сүмэтин туоһута.
Саас диэн тыл «бачча хаары уулларан олоробун» диэн өйдөбүлтэн тахсыбыт.\
Сайын диэн тыл айылҕа үүнээйилэрин, кыылын-сүөлүн, көтөрүн-сүүрэрин, туһалааҕын туһата суоҕун, сиэнэрин-сиэммэтин өйдөөн биллэххинэ эрэ сайдан киирэн бараҕын.
Күһүн диэн тыл тыйыс тымныыга бэлэмнэнэн күһэллэн үлэлииргин бэлиэтээн эппиттэр.
Кыһын диэн тыл тымныыттан кыһарыйтаран биһиги өбүгэлэрбит балаҕан, хотон туттан, уот оттон, кини сылааһыгар олох олорон кыстыгы туорууру быһаарбыттар.
Аны өбүгэлэрбит 13 ыйдаахтара, кинилэр ханнык ый хайа күнүгэр айылҕабытын кытта алтыһан, тугунан дьарыктанан, туох үлэни үлэлээн олоҕу тэринэрбит, оҕолорбутун уһуйан, такайан иитэрбит – барыта суруллубут. “Саха киһитэ күнү кытта олорор” диэн оҕонньоттор этиилэрин билэбин эрээри, диссертациябын суруйарбар моһуокка ыллара сылдьыбыппынан быһааран көрүүм. Икки сылтан ордук кэмҥэ чинчийиилэрбин мунньунан, суруйуубар киирдим эрээри, икки чаас курдук үлэлээн баран сылайан хаалабын. Библиотека билимин дьоно сүбэлээбиттэригэр олоҕуран Владивостокка олорор, үлэлиир быраас үөрэхтээх билим доктора Глыбин Леонид Яковлевич биһиги эргин олохтоох дьон биир суукка иһигэр эттэрин-сиинэрин тэтимэ хайдах уларыйарын үөрэтэн суруйбутун булан аахтым. “Сарсыарда 6 чаастан күнүс 14 чааска диэри үлэлиэххэйиҥ, онтон киэһэ бэйэбитин, дьиэбитин-уоппутун, оҕолорбутун көрүөххэйиҥ” диэн былааска этии киллэрэ сылдьыбытыгар эппиэттээбэтэхтэр даҕаны. Ол сүрүн тутула: киһи ис органнара киэһэ 10 чаастан 4 чааска диэри утуйа сыттаххына олбук-солбук үлэлииллэр эбит. Глыбин үлэтин чэрчитинэн, 9 чааска утуйабын, 4-5 чааска турабын, хамсана түһэбин, кыратык аһыыбын, 6 чаастан үлэбин саҕалыыбын. 11 чааска сүүрэ барабын. Сүүрэр кэмим 1 чаас 20 мүнүүтэ, ити кэм эмиэ быһаарыылаах. Сылаам – молочнай кислота. Ити кэмҥэ аргыый наллаан сүүрдэхпинэ, ол кислотам тыынар сирбинэн сайҕанан тахсан хаалар. Уһаатахпына – эмиэ үлэҕэ кубулуйар. Кэлэн аһыы түһэн баран, эмиэ үлэбин салгыыбын. Киэһэ 5 чааска эмиэ сүүрэ барабын, эмиэ итиччэ кэмҥэ. Оннук сылаабын таһааран, үлэлиир кэммин сорох ардыгар 14-15 чааска тиэрдэн, диссертациябын 3 ыйынан суруйан бүтэрбитим. Ол саҕана 34 саастаах этим.
Аны ыйдары ырытыахха. Сылаас дойдуга олорор омуктар күрэхтэһиилэри хаһан ыытарга былаанныыллара айылҕаттан тутуллубата өйдөнөр. Онон оҕолору дьарыктыырбытыгар, күрэхтэһиннэрэрбитигэр дойдубут иһигэр бэйэбит былаанныырбыт оҕо туругар тоҕоостоох дии саныыбын. Биһиги сүүрүктэрбит, атах оонньооччуларбыт рекорд олохтуур кэмнэрэ кулун тутар уонна бэс ыйа. От ыйыгар өбүгэлэрбит быыһа-арыта суох от охсон, хомуйан, атырдьах ыйыгар отторун кэбиһэн, сайыҥҥы ыарахан үлэлэрин түмүктүүллэр. Хоту дойду кыыла-сүөлэ, кыһыны этэҥҥэ туораары, атырдьах ыйын ортотуттан саҕалаан, уойан киирэн барар. От ыйыттан саҕалаан, алтынньы ыйга диэри улахан сэниэ мунньунар дьарыгы сынньана-сынньана салгыыр сөп буолуо дии саныыбын. Алтынньыга таҥаспыт-саппыт, аспыт-үөлбүт уларыйар кэмигэр, уол оҕо мэниктиирэ, улдьаарара элбиир. Ити кэми күрэхтэһиилэринэн толоруохха сөп буолуо. Ахсынньы-тохсунньу ыйдарга оҕо этэ-сиинэ улугурар, утуйар, улахан, ыарахан дьарык, күрэхтэһии туһата суоҕун кэриэтэ буолуо диибин. Тыатааҕы кыылбыт да утуйар кэмэ. Саас олунньуттан саҕалаан күрэхтэһиилэргэ бэлэмнэнэр дьарык ирдэнэрэ буолуо. Муус устар ый эмиэ аһылыкпыт, таҥаспыт-саппыт уларыйар кэмэ. Кулун тутарга тыынар тыыннаах уһуктан оонньуур кэмэ, күрэхтэһиилэри былаанныыр ордук дии саныыбын. Ыам ыйыгар айылҕаҕа араас сырыылары, онньуулары тэрийэр, чэбдик салгынынан тыынарар туһата улахан диэн сабаҕалыыбын. Бу этиилэрбин үлэм научнай аатынан бигэргэтэбин. Союз 18-21 саастаах сүүмэрдэммит ыччаттарын сүрэхтэрин былчыҥа араас таһымнаах күрэхтэһии, дьарык сылаатын тулуйар-тулуйбат туругун үөрэппит үлэбин «Структура нагрузок соревновательного характера в годичном цикле подготовки квалифицированных борцов» диэн ааттаабытым.
Дьону сомоҕолуур, түмэр, биир ньыгыл санааҕа киллэрэр – былыр былыргыттан итэҕэл. Үтүктэр киһи үтүктэр киһитин хаһан да кыайбат.
Бэйэбитин билинэр эйгэбит итэҕэлбит буоларын – итэҕэйэбин. Тэриһи кытта 1993 сыллаахха билсэн, кини үлэлэрин ааҕан баран, 30 сыл кэриҥэ кэмҥэ атын омуктар итэҕэллэрин кытта дьүөрэлии сатаатым да, олор олох атыттар эбит диэн түмүккэ кэллим. Билим биллэр дьонноро аан дойду дьонун 80 % үтүктэн олороллор диэн суруйалларын аахтым. Ол туһунан кэпсэттэхпинэ, саха оҕонньотторо оннук дьону «муҥаайахтар» (айах туһугар муҥнаналлар) диэн ааттыыллар эбит. Дьэ чахчы даҕаны, тугу барытын үтүктэн олоробут. Аныгы кэмҥэ бэйэ бэйэҕэ сыһыаммытын эмиэ «культурабыт» диэн ааттыыбыт...
Ити туругу ыраҥалаан көрдөххө, дьону сомоҕолуур, түмэр, биир ньыгыл санааҕа киллэрэр – былыр былыргыттан итэҕэл буоларын суруйаллара оруннаах. Биһиэнэ воеводаттан бобуллан, үрүө-тараа баран хаалбыт. Саха барыта бэйэтин итэҕэлин тилиннэрэн ылыннаҕына эрэ хайа да омугу кытта сэнэммэккэ туруулаһан олоруоҕа диэн итэҕэлбитинэн дьарыктаммыт дьоммут этэллэрэ дьиҥ ис билии буолар. Билигин саха итэҕэлин туһунан 500-чэкэ суруйуу-бичийии баар эбит да, кэлимсэ ыытыллар политика Тэрис суруйуутун оскуола өйөөбөтөҕө 33 сыл буолла. Аны үөрэтэн көрбүтүм, биһиги итэҕэлбит киһи-аймах биир бастакы итэҕэлэ эбитин биллим. Ол иһин саха 4 үйэ кэриҥэ атын итэҕэли ылымматах, хааныгар баара боптоҕо. Россияҕа олорор азиаттартан төрүт итэҕэли киллэрбит соҕотох Илюмжинов Кирсан Николаевич баар. Сүүсчэкэ калмык ыччатын аан дойду бастыҥ үрдүк үөрэҕэр ыытан үөрэттэрбит кини. Ол оҕолор дойдуларыгар төннөн үлэлээн эрэллэр. Калмыкияҕа кинилэр ыҥырыыларынан 2-тэ, биирдэ бэйэм харчыбар бара сырыттым. Көрсүһүүгэ Кирсан Николаевичтан “Сайдыылаах үөрэхтээх дойдуларга ыыппыт оҕоргуттан биир эмит киһи кэлиэ диэн эрэнэҕин дуо?”, - диэн ыйппыпар, “Если хоть один % вернётся, буду считать свою задачу выполненным” диэбитэ. Россия азиаттарыттан билигин кинилэр эрэ сайдар туруктаахтар эбит диэн кэлбитим.
Аны итэҕэл аан дойдуга сайдыыта сыаллаах-соруктаах буолан биэрдэ. Биһиги билэр итэҕэллэрбитин еврей омук дьоно суруйан, араас ньыманан омуктарга тарҕаппыттар. Соруктара: төһөнөн элбэх аан дойду дьоно Таҥара кулутун бэйэлэригэр иитийэхтииллэр да, соччонон былаас туруга бигэ буолар уонна ити омук дьоно (богом избранный народ) байан-тайан олороллорун туһугар диэн быһаараллара кырдьык буолан таҕыста. Америкаҕа, Англияҕа олорор ити омук дьоно аан дойду харчытын тутан олороллоро ону туоһулуур. Нууччаларга православиены суруйан баран, 988 сыллаахха гректэринэн бэлэхтэппиттэрэ сурукка баар. Ол иһин итэҕэллэр үгүстэрэ «Господи, помилуй раба твоего» диэн сиргэ умса түһэ сытан үҥэллэрин көрөбүт. “Түүр омуктар мусульманнар хаҕыс сыһыаннарын тулуйбакка, таҥараларын үөрэҕин уларыппыттара алҕас” диэн саҥа билинэн эрэллэрин политическай наука кандидата Лена Валерьевна Фёдорова «Тенгризм» диэн кинигэтигэр суруйан турар. Аны ити итэҕэллэр хас да тэҥ салааҕа хайдыһаллар, арахсаллар эбит.
Биһиги итэҕэлбит куйаар ситимин Таҥаранан ааттыыр уонна 9 үөһэ талаһар үрдүк таһымнаах киһи сайдыытын быһаарар сүдү бөлөһүөк тутуллаах. Саха кулуппун дэммэт, Таҥара оҕотобун дэнэн оҕо ийэтигэр көтөхтөрүөн баҕатын көрдөрөн илиилэрин өрө уунан туран Таҥараҕа махтанар. Дэлэҕэ да 4,5 тыһыынча сыл киһини таҥаранан билиммэтин иһин үүрүлүннэр-үтүрүлүннэр да сүппэккэ баччааҥа диэри кэлбит билии. Ванга «В России возродится древняя вера и она спасёт весь мир» диэн 1996 сыллаахха, өлүөн эрэ иннинэ, эпитэ аан дойдуга тарҕаммыта саха итэҕэлигэр сыһыаннаах дии саныыбын.
Аны тустууктарбыт хапкаас омук тустуутун үтүктэннэр, онно тиийэн сапта сыталлара сыыһатын үлэлиирим тухары этэ сатаан кэбистим да истибэттэр. Олохпутуттан быһаардахха да оннук ээ. Ойуурга сирдьиттээх барбыт киһи суолун син биир өйдөөн соҕотоҕун төннөр кыаҕа суоҕун кэриэтэ. Дмитрий Петрович оҕолору соҕуруу-арҕаа туста ыытарыгар сорудах туруорарын кэпсииллэр. Кими кытта тустубуттарын, хайдах кыайбыттарын, хайдах хотторбуттарын барытын өйдөрүгэр хатаан кэлэллэрин ирдиир эбит. Кэлбит оҕолор заалга мустубут 60-ча тустууктарга тустубут дьоннорун ааттарын-суолларын, хантан сылдьалларын, тугу оҥороллорун-оҥорботторун барытын сиһилии кэпсиилэрэ, көрдөрөллөрө Чурапчы оскуолата атын оскуолалар кистэлэҥ ньымаларын барытын билэн олорорго тиэрдибит. Союз атын омуктара сахалары кытта тусталларыттан саллар эбиттэрин Россия “Спартагар” туста, сбордана сылдьан көрөн билбитим. Үтүктэр киһи үтүктэр киһитин хаһан да кыайбат. Тоҕо диэтэххэ кини үтүктүбүт киһитэ туохха олоҕуран киниттэн ордугун өйдүүр кыаҕа суох. Итини быһа бэринии туруга диэн ааттыахха сөп.
|
|
Category: Спорт |
Views: 21 |
Added by: uhhan1
|
|
|
| Ааҕыылар |
Баар бары (online): 11 Ыалдьыттар (гостей): 11 Кыттааччылар (пользователей): 0 |
|
