ХАЙДАХ ДЬАҺАНАБЫТ?
П.В.Ксенофонтов 1927 сыл алтынньы ыйга Саха сирин улуустарыттан мустубут повстанческай интеллигенцияҕа туһаайан этиититтэн (ол кэмтэн 100 сыл кэриҥэ ааста).
“в - третьих, судебная власть также должна быть обособлена от правительственной и законодательной властей и должна быть независимой; в-четвертых, обословленный таким образом от правительственной и законодательной власти суд должен обладать правом проверять законность правительственных распоряжений и приостанавливать незаконные распоряжения. При наличии этих условий вполне достигается подзаконность правительственной власти, т.е. когда правительство не будет иметь возможности нарушать установленные законом права трудящимся, как это имеет место в настоящее время;
...В национальных республиках диктатура партии должна носить совсем не тот безусловно-жесткий характер, какой она по целому ряду сложных социальных условий носит в центре, а должна носить значительно более мягкий и гибкий характер, - партия в отсталых национальных республиках не только не должна быть диктатором, но даже не должна быть педагогом, а только няней; ...Мы требуем частичной реформы существующей советской Конституции на началах обеспечения правопорядка при сохранении власти трудящихся и разумной диктатуры ВКП(б)... За эти требования мы будем бороться, за эти принципы мы ушли в тайгу.
П.Ксенофонтов 1927 сыл балаҕан ыйыгар партия тэрийбит уонна “Конфедералистар программалара” диэни суруйбут. Партия сүрүн сыала – “Саха сирин Автономнай республикаттан Союзнай республикаҕа кубулутуу, суверенитеты ситиһии, Союзнай дуогабарга илии баттаһыы” диэн.
“Бачча киэҥ территориялаах, сөҕүмэр сир баайдаах Саха сирэ атын республикалары кытта тэҥ бырааптаах ССРС иһинэн (РСФСР –га буолбакка) Союзнай республика буолара наада” диэбит. Ол буруйугар хаайталаан барбыттарыгар саалаах-сэптээх этэрээт тэринэр. Итини өйөөн гражданскай сэриигэ сэбиэскэй былаас туругурарын иһин охсуспут сорох хорсуттар, дьиҥ патриоттар П.Ксенофонтовка кэлбиттэр уонна Горнай тайҕатыгар түспүттэр. Нөҥүө, 1928 сыл олунньутугар оччотооҕу былаас амнистия биллэрэн, эрэннэрэн бастаанньыстар сааларын-сэптэрин ууран биэрбиттэр. Хомойуох иһин, ОГПУ дьоно барыларын хаайталаан, сорохторун сордоон-муҥнаан өлөртөөбүттэр. Павел Васильевич Ксенофонтовы үлтү сынньан, муҥнаан-сордоон өлөрбүттэрин аҕата булан уҥуоҕун туппута биллэр.
Москваҕа үрдүк юридическай үөрэҕи бүтэрбит, онно албакаатынан үлэлээбит, революция уот холоругун көрбүт, Саха сиригэр биллибэти элбэҕи билбит, онтон үгүс түмүктээһиннэри оҥорбут саха биир чаҕылхай киһитин дьылҕата итинник буолбут. Кини суох оҥоһуллубутун кэннэ төһөлөөх бастыҥ дьоммутун өлөрдүлэр, суорума суоллаатылар?! Туһалаах баайбытын бас билиэхпит баара дуо, территориябытыттан 1 мөл.кв.км. сири быһан ылан Красноярскай, Амурскай, Хабаровскай кыраайдарга биэрбиттэрэ, онно олохтоох сахалар, ойдон хаалан, кэрэгэй дьылҕаламмыттара.
Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Бэрэссэдээтэлэ М.Е.Николаев 1990 сыллаахха ССКП 28 съеһигэр эппит тыллара (“Социалистическай Саха Сирэ” хаһыат. 1990 с. от ыйын 17 к.).
“Алмазная, золотая Якутия, как частенько называют нашу республику, в то же время по всем показателям, касающимся условий существования человека, занимает последнее место среди всех республик, краев и областей нашего Союза”;
“Республика необоснованно поставлена в унизительное положение просителя для финансирования социально-экономического и культурного строительства”;
“Автономные республики являются сегодня бесправной частью союзных республик, опять остаются в пасынках, продолжают ходить с протянутой рукой, в том числе такая богатейшая республика, как наша Якутская”;
“...должен быть решен вопрос о преобразовании Якутской автономной республики в советскую социалистическую, о наполнении ее суверенитета реальным содержанием”;
“И последнее. На мой взгляд, следовало бы впредь партийным органам вплоть до Центрального Комитета партии воздерживаться давать оценки целым народам, приписывать им национализм. Необходимо ЦК КПСС отменить ранее принятое постановление по данному вопросу. Не одно поколение якутской интеллигенции несет тяжесть груза постановление ЦК ВКП(б) от 17 августа 1928 года о Якутской организации ВКП(б), подписанного Молотовым, где местная интеллигенция была определена как националистически настроенная. Нам совершенно непонятно и постановление Секретариата ЦК КПСС уже 1986 года, где групповая драка среди молодежи города Якутска была квалифицирована как националистическое событие в Якутии. И это к тому же долгое время муссировалось в самых высоких инстанциях”.
П.Ксенофонтов өлбүтүн кэннэ 70 тахса сыл буолан баран, кини баҕата туолан, Саха сирин бастакы президенэ М.Николаев туруорсан суверинитеттаах Союзнай республика буолбуппут, дуогабардары оҥостубуппут. Онтон салгыы хайдах дьылҕаламмыппыт биллэр. Суверенитеты саҥалыы туруорсуох, ол туһугар тыл кыбытыах баар буоллаҕына үөҕүллэрэ, мөҕүллэрэ киһини соһуппат.
Ити кэнниттэн 35 сыл буолан баран норуот дьокутаата Александр Иванов 2025 с. бэс ыйын 10 күнүгэр Ил Түмэн 13-с пленарнай мунньаҕар сүнньүнэн туох диэбитэ:
“...Огромные экологические катастрофы: сгорели или срублены наши леса, площадью сравнимые с некоторыми государствами мира, отравлены наши реки и озера”;
“...тогда как права и защищенность любых недропользователей и власть имущих выше, чем у обычного народа, веками жившего здесь”;
“Имея самую богатую по недрам республику – на триллион рублей, мы по нищете находимся на позорном 70 месте”;
“Мой честный, древний, мудрый, свободолюбивый народ за очень короткое время превратили в безмолвную, бесправную, живущую в ежедневном страхе и несправедливости кучку людей”;
“Настанет время, все равно придется держать справедливый ответ перед своим народом за все слезы, унижения и пролитую кровь”.
Ити тылларын иһин Александр Иванов бэйэтин биир идэлээхтэриттэн үөҕүүгэ, буруйга-сэмэҕэ тигистэ, дьокутааттыыр бырааба быһылынна. Оттон Павел Ксенофонтов үөһээ аҕалыллыбыт биллэр этиитин бүтэһигэр маннык тыллары ааҕабыт: “...не поддержат восставший народ и открыто изменят ему, то народ заклеймит их заслуженным именем Иуды и поступательный ход исторической борьбы неудержимо столкнет их в помойную яму исторического позора...”.
М.Е.Николаев 2002-2003 сс. сенатор буолан олорон, икки эрэ сыл иһигэр, 23 төгүл араас мунньахтарга, көрсүһүүлэргэ, тыл эппитэ, 18 төгүл киин хаһыаттарга суруйбута, интервью биэрбитэ. Олортон аҕыйах түгэн.
“Жители Якутии, прежде всего коренные, имеют право, а теперь и возможность получить базовые знания о родном для них крае и национальной культуре на родном языке, а в дальнейшем внести свой посильный вклад в этническую культурную сокровишницу. ...Великий закон культуры гласит: дайте каждому возможность сделаться тем, кем он способен быть, и дайте ему возможность мыслить на родном языке”;
“За счет республиканских бюджетных средств содержали экспедиции по поискам алмазов, газа, нефти, открыали месторождения. И вдруг они становятся собственностью России? На каком основании?;
“...Нарушаются наши самые незыблемые и дорогие
природоохранные традиции. А любые нарушения экологической системы отрицательно сказываются на здоровье граждан республики. Не в якутском народе родилась пословица “После нас хоть потоп”.
М.Е.Николаев республиканы Автономнайтан Союзнай, сувернитеттаах республика оҥорбутун кэннэ Арассыыйа биир биллэр политига, патриота Максим Калашников:
“Я увидел пример для русского народа. Якуты в начале 90-х не щелкали клювом. Покамест парализованных и оглушенных русских грабили напраполую команды “реформаторов” и “русских” олигархов, отнимая у моего народа сотни миллиардов долларов от вывоза сырья, якуты смогли организоваться и вырвали себе право от экспорта местных алмазов. А в эти деньги создали Фонд возрождения нации и Фонд будущих поколений. Не боясь никаких криков о “нацизме” и “фашизме”.
Хомойуох иһин, Максим Калашников төһө да ордук санаатар, кини этэр “реформа” ыытааччылара уонна ”нуучча” олигархтара сотору кэминэн биһиэхэ кэлэн дьаһайбыттара. Бастаан М.Николаевы туораппыттара уонна бэйэлэрин киһилэрин олорпуттара, эмиэ биһиги бэйэлээх бэйэбит дьоммут көмөлөрүнэн.
Ити кэнниттэн РФ Конституциятыгар уонна быыбар сокуонугар ол “нуучча” олигархын туһатыгар көннөрүүлэри киллэрбиппит. Ол түмүгэр үрдүкү былаас сөбүлээбэт киһитэ быыбартан туоратылынна. Биир эмэ утары этэр киһи көһүннэҕинэ оннун буллараллар, бэйэбит дьоммут көмөлөрүнэн.
Күһүөрү Госдума быыбара ыытыллыахтаах. Онно ким кыттар? Ол Максим Калашников этэр “нуучча” олигархын өйүүр, норуотун туһун санаабат, тус солотун эрэ туһугар олорор киһини дуо? Общественность, билигин бэйэтин бизнеһынан дьарыктана сылдьар, уруккута биллиилээх финансист, экономист, политик Э.Березкины тылыгар киллэрэн быыбарга кытыннарарга санаммыта. Хайа баар, былаас үрдүкү уорганнара утары турдулар. Дьону кытта көрсүһэрин боптулар, улуустар баһылыктарыгар анал дьаһал ыыталыы оҕустулар. Дьону кытта көрсүһэригэр улуустарга площадка биэрбэттэр, хайа сатанарынан бобуу оҥоһуллар, араас сураҕы тарҕатыы, хоруотааһын саҕаланна. Уус-Алдан, Чурапчы баһылыктара утары үлэни аһаҕастык ыыталлара хайыы-үйэҕэ билиннэ, иһилиннэ. Бу, тугуй?! Киһи быраабын кэһии буолбатах дуо? Ити этиллэр баһылыктар ычалара кырата, өйдөрүн-санааларын кырыымчыга, тириилэрин харыстаныылара эрэ буолбатах курдук.
Бу - 1936 сылы эргитии биир көрүҥэ буолаарай?
Эрнс Борисовичтан куттаныы дуу, эбэтэр кини норуот өстөөҕө дуу? Сүрэ бэрт буолбатах дуо, бу! Кырдьык кини уонча сыл политикаттан тэйбит курдуга да, барытын анаалыстыы, норуотун кытта биир өйүнэн-санаанан олорбута хомуньуустары уонна Майаҕа аҕыйах киһини кытта көрсүһүүтүгэр көһүннэ. Наһаа элбэҕи билэрин, ордук хоруупсуйаны кытта эйэлэһэр санаата суоҕун аһаҕастык этэр. Былааһы ити куттаата дуо? Кини оскуола саҕаттан убайын кытта сүөһү көрөн, от оттоон улааппыт буолан, тыа сирэ эстэн эрэригэр бырачыас биллэрэрэ куттаата дуу?
2014 сылга Роман Барашковтыын тыа сирин өрүһүйээри сокуон оҥорбуттара өйөбүлү ылбатаҕа. Ону хаттаан туруоруо диэн куттаннылар дуу? Эбэтэр, ол 2014 сылга Ил Дархан быыбарыгар кыттар программатыгар “улахан кириитикэҕэ хабыллыбыттар бар-дьон иннигэр буруйа суохтарын дакаастаабатахтарына дуоһунастарыттан барыахтаахтар” диэн пууна саҥа программатыгар иккистээн суруллуо диэн куттаталаата дуу? Эбэтэр, Ил Түмэн үлэтэ ситэтэ суоҕун этэрэ куттаата дуу?
Ханныгын да иһин, былаас өттүттэн киһиэхэ маннык сирэйэ-хараҕа, сахалыы сиэрэ-туома суох сыһыан общественность дьүүлүгэр тахсыан наада. Ама да буолтун иһин, саха киһитэ өбүгэ саҕаттан илдьэ кэлбит сиэрдээх өйө-санаата бүтэһиктээхтик өһө илик курдуга. Ону умнубат, бэйэ бодотун өрө тардынар, кэлэр көлүөнэ кэскилин саныыр кэм, ама, кэлбэтэ дуо?! Онон, саха киһитэ инникитин туһугар, баар сокуон биир да пуунун кэспэккэ эрэ, хайдах дьаһанабыт?! Этиҥ эрэ...
Иван БУРЦЕВ. 19.04.2026 с.
|
