Бу сир талбата (меню)
News topics
Политика.Митинги. Пикеты. Партии [860]
Мысли. Думы.Мнения, обсуждения, реплика, предложения [205]
Суд-закон.МВД.Криминал [1166]
Право, закон [270]
Экономика и СЭР [783]
Власть Правительство Ил Тумэн [1059]
Мэрия, районы, муниципалитеты [366]
Мега пректы, планы , схемы ,программы. ВОСТО [167]
Сельское хозяйство,Продовольствие. Охота и рыбалка [483]
Энергетика, связь, строительство.транспорт, дороги [124]
Коррупция [818]
Банк Деньги Кредиты Ипотека Бизнес и торговля. Предпринимательство [249]
Социалка, пенсия, жилье [256]
ЖКХ, строительство [129]
Образование и наука. Школа. Детсад [204]
Люди. Человек. Народ. Общество [170]
АЛРОСА, Алмаз. Золото. Драгмет. [645]
Алмазы Анабара [161]
http://alanab.ykt.ru//
Земля. Недра [226]
Экология. Природа. Стихия.Огонь.Вода [339]
СМИ, Сайты, Форумы. Газеты ТВ [123]
Промышленность [43]
Нефтегаз [259]
Нац. вопрос [275]
Соцпроф, Совет МО, Общ. организации [65]
Дьикти. О невероятном [169]
Выборы [630]
Айыы үөрэҕэ [26]
Хоһооннор [5]
Ырыа-тойук [17]
Ыһыах, олоҥхо [86]
Култуура, итэҕэл, искусство [339]
История, философия [186]
Тюрки [76]
Саха [127]
литература [33]
здоровье [410]
Юмор, сатира, критика [11]
Реклама [6]
Спорт [120]
В мире [85]
Слухи [25]
Эрнст Березкин [88]
Моё дело [109]
Геннадий Федоров [11]
BingHan [4]
Main » 2019 » Алтынньы » 14 » Бүтэһик боотурдар
Бүтэһик боотурдар
14:22
Тэрис
Бүтэһик боотурдар

1642 сыллаахха нуучча былааһа дьаһааҕы утары бастаанньаҕа кыттыбыт 23 киһини ыйаан өлөбүтэ. Дьинэр, элбэх киһи өлбүтэ. Онно хаайыыга сытан аччыктаан, эрэйдээһини тулуйбакка өлбүттэр киирэллэр. Онтон бу 23 бастааньаны тэрийбит курдк дьон этилэр. Балар оччотооҕуга боотур кэриэтэ дьон этилэр. Кинилэр өлүүлэринэн саха устуоруйатыгар боотур кылааһа бүтэр.

-Уһун Ойуун—Мунньан Дархан сиэнэ.
-Бөдьөкө--Дыгын уола ,Хаҥалас.
-Чаллаайы—Дыгын уола, Хаҥалас.
-Дэлгий Өнүүкэп--Хаҥалас.
-Тугурча Одураев-- Өйүк тойон кэргэнин уола, Хаҥалас.
-Түүрэ (Түүрэй) Өһүргиэйэп-- Боотур ууһа.
-Чох Күүлэкээнэп-- Боло Күүлэкээн уола, Боотур ууһа.
-Бадьай Кокууйап—Боотур ууһа.
-Оргуйар Онюкеев—Бороҕон.
-Сытыка—Бороҕон.
-Сели (Челы) Чорбоолоп—Бороҕон.
-Ангуй Улагчаев—Нам.
-Чимча Откидаев—Атамай.
-Малты Чимчин—Чимча Откидаев уола. Атамай.
-Кириҥэй Селчюкеев—Баяназейскай буолас.
-Кумася Буурдаахап-Боорутулу. Билигин Таатта Дьохсоҕоно.
-Чинчи Коскосиев—Баатыталы. Татта Дьохсоҕоно.
-Өдөрүүскэ Бахчыгыырап—Атамай уонна Нэдэй быыһа.
-Үөчэй Баай—Аан Табытай уола Үөчэй Тобутаайап. Боотур ууһа.
-Якоуль Онлоков—Боотур ууһа.
-Тоҥус Юбдули—Наахара.
-Бадьыр Тогураайап—Дьокуускай.
-Быдыкай Мандучаев—Малдьаҕар.


Атын түгэннэр

Сахалар хаһаах атамаанын Уоһугу (Осип Галкини) өлөрөн баран ууга тимирдэллэр. Ол үөл Уоһук Күөлэ диэн ааттанар.
Ксенфонтов Г. В.
Эллэйада.
Якутск: Бичик, 2004, с. 84.
Бу Саха сиригэр кэлбит хаһаахтартан саамай кырыктаахтара этэ. Элбэх киһини өлөрбүттрэ, элбэх дьахтары күүһлээбиттэрэ, сүөһүлэри, баайдарын былдьаан бэйэлэрин ыккардыгар үллэстэллэрэ. Сэрии кинилэргэ элбэх баайы биэрэр барыстаах ньыма этэ. 1642 сыллаахха бастаанньа саҕаланыытыгыр кини этоэрээтин кыргаллар.

1916 сыллаахха Бастакы Дьохсоҕон нэһилиэгэр сэриигэ ыҥырыллыбыт дьон (сэриигэ бары тохтообутун бэлтээн) сэргэ туруораллар. Ол сэргэлэрэ мусуойга баар.
Ф. 4, оп. 12, д. 70, л. 319.

1912 сыллаахха Өлөкөй уонна Ыстапаан Макеевтар (Бороҕон Хорото) туос хастыы сылдьан былыргы Саха куйаҕын уонна дуулаҕатын булаллар. Булмньу кэлин сүтэр, хаартыската эрэ хаалар.
ПВВ, ИК. С. 78.

Билигин 200 судаарыстыба баар. 19-ка сэбилэниилээх сэрии суох. 99 аармыйаҕа ыҥырыы диэн суох. 2010 сыллаахха биир салааат мала 12000 дуолларга турар.

2012 cсыллаахха «Кут-сүр» күһун алтынньы ыйга Дьаарбаҥ биэрэгэр 23 ыйаан өлөрллүбүт боотурдар 370 сылларын бэлиэтиир туолму оҥорор. Боотурдарга анаан кэрэх туруораллар. Ол кэмҥэ хотой көтөн ааһар. Ханаластар уонна Мэҥэлэр сылдьаллар.

Тэрис
Көннөрү кыргыс киһитин дьонтон наһаа саһыарбакка иитэр эбиттэр. Оттон боотур буолар оҕону дьонтон кистээн иитэллэр.

Аҕа ууһун кыаҕа боотуртан тутулуктаах буолар. Боотура суох аҕа ууһа кыайан көмүскэммэт. Ол иһин боотуру мэлдьи кэтиир эбиттэр. Оҕону боотурга иитэ сытар буолахтарына, ирдээн тиийэн өлөрөллөр. Инникитин биһиэхэ кутталламматын диэн. Дьэ, ол иһин боотуру кистээн иитэллэр. Биһиги ааҕарбытынан боотур икки көрүҥэ баара. Бастакылар Дыгын дурусуунатыгар сулууспалыылара. Кинилэр Дыгын дьоно диэн аатаналлара. Дыгын аҕа уустарын кэрийэ сылдьан күүстээх киһини сэриитигэр ылара. Ону хара диэн ааттыыллара. Дьоно үксэ хаҥаластар буолаллара. Боотур да баара, көннөрү кыргыс киһитэ да баара. Онтон харалар атын аҕа уустарытттан ылыллара. Кинилэр саха аймах барытын туһугар сылдьаллара. Олоҥхолорго айыы киһитэ диэн бастыҥ идиэйэ баар. Итини Дыгын дьоно үөскэппиттэрэ дьэҥкэ. Онтон аҕа уустарын иһигэр аҕа уустарын боотура баара. Кини аҕа ууһун идиэйэтигэр иитиллэрэ. Өстөөх киһини хайаан да өлөрүөхтээҕэ. Аҕа ууһун туһугар тыынын харыстыа суохтааҕа.

Былыр сэрии киһи тыыннаах буоларын, тыыннаах буолбатын хааччыйар суолталааҕа. Ол иһин биирдилээн дьон да, аҕа уустара да
Сэриилэһэргэ бэлэм сылдьаллара. Сахалар улуу тунах кэмигэр сэриилэспэттэрэ. Ол итэҕэли кытта сибээстээх этэ. От-мас үүнэр кэмигэр хааны тоҕору аньыыргвыыллара. От кэмигэр эмиэ сэриилэһии тохтуура. Киһи кыһыҥҥы аһыырын бэлэмнэниэхтээх. Күһүн добдурҕа саҕана сэрии бэргиирэ. Бу кэмҥэ киһи ханна баҕарар тиийэн сөп. Хаар халыҥа суох, бадараан, күөл тоҥор. Ол иһин добдурҕа кэмэ улахан кутталлаах кэм курдук өйдөнөн хаалбыт. Кыһын хаар халыҥыыр, тымныы турар. Онон сэрии эмиэ мөлтүүрэ. Саас халлаан сылыйдаҕана, сэрии күүһүрэн ылара. Ол гынан баран хаар халыҥ буолан биллэр эрэ сирдэргэ чопчу сэриилэр буолаллара. Сэрииини тохтотор чахчы Дыгын былааһыгар олоҕурара. Ол гынан баран улухан аҕа уустарын ыккардыларыгар эрэ иирээни тохтотор кыахтааҕа. Онтон биирдиилээн дьиэ кэргэн уонна дьон икки ардыгар сэриилэһиини ким да боппото. Нуучча былааһыгар киирии кэмигэр сэрии улаата сылдьыбыта. Урукку былаас сууллан аҕа уустара утарыта турсуулара күһүрбүтэ. Онтон урукку былаас нуучча былааһынан солбуллубутун кэннэ сэрии тохтообута.

Кыргыска үөрэтии икки көрүҥнээх эбит. Көннөрү кыахтаах киһини үөрэтии кыргыс үөрэҕэ диэн ааттанар эбит. Манна оччотооҕу эр дьон үксэ үөрэнэр буолуон сөп. Кинилэр наада буоллаҕына, сэриигэ кытталлара. Онон кыргыска үөрэтиини сатааччы элбэх буолуон сөп. Оттон ураты кыахтаах оҕону кистээн кыргыска иитии боотур үөрэҕэ диэн ааттанара. Итинник үөрэтиини ааспыт киһи сэриини салайар кыахтаах. Аҕа ууһун эр дьоно үксэ кыргыс үөрэхтээх буолаллар. Онтон боотурдар аҕа ууһугар биир-икки киһи баар буолара. Биһиги ааҕан көрөрбүтүнэн, тыһыынча кэриҥэ аҕа ууһа баар буоллаҕына, биир кэмҥэ тыһыынчаны кыайбат боотур баара (сорох кыра аҕа ууһугар боотур суоҕа). Онтон уһулуччу биллибиттэр 200-чэ киһи этэ. Нуучча хаһаахтара 1642 сыллаахха саамай аатырбыт 21 боотуру ыйаан өлөрбүттэрэ. Ити иннинээҕи араас сэриилэргэ 100-чэ боотур охтубут буолуохтаах. Ити кэмтэн ыла боотур кылаас быһыытанан эстибитэ.
Category: История, философия | Views: 272 | Added by: uhhan1
Total comments: 0
Only registered users can add comments.
[ Registration | Login ]
Сонуннар күннэринэн
«  Алтынньы 2019  »
БнОпСэЧпБтСбБс
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28293031
Көрдөө (поиск)
Атын сирдэр
Ааҕыылар

Баар бары (online): 3
Ыалдьыттар (гостей): 3
Кыттааччылар (пользователей): 0
Copyright Uhhan © 2019