Маннык ааттаах кинигэни миэхэ, анал суруктаан-бичиктээн, саха туһугар, тылынан эрэ буолбакка, этинэн-хаанынан, дууһатынан туруулаһа сылдьан охтубут саха маанылаах Далбар Хотуна А.Н.Маедо биэрбитэ. “Кинигэ тахсыытыгар сыһыаннаахпын, дьоммут-сэргэбит уһуктубат, тустаахха эрэ сүрэх бааһа” диэн тыллардаах сурук. Александр Николаевна бэйэтин туһунан үтүөкэн ахтыы кинигэтэ суруллубута да, киин библиотекаҕа икки эрэ экземпляр хаалбыта баар. 

Кычкиннар Мэҥэттэн эрэ силис тардаллар быһыылаах. Куруутун олох үөһүгэр сылдьар, быар куустан олорботох дьон уобарастара дьоҥҥо баар. Салайар үлэҕэ сылдьар эбэтэр ханнык да “хара” үлэни өрө туппут дьон.

1962 сыллаахха Алдан политехникумугар үөрэнэ тиийбиппэр, ол сыл горняк үөрэҕин бүтэрэн барбыт биир Кычкины номох оҥостон кэпсииллэрэ. Эһэ Хайаҕа үлэлии сылдьан кэлэн үөрэммит. Хомуньуус эбит, кэлээтин техникум профсоюһун бэрэссэдээтэлинэн быыбардаммыт. Сыллааҕы отчуотун оҥорбутун сөҕө-махтайа ахталлара, нууччалыы ыраастык, сыыс тыла суох саҥарар үһү. Сарсыарда  учительскайга киирэн сыгынньахтанар, переменаҕа онно киирэн табаахтыыр эбит. Профсоюһун отчуота Москваҕа барара эбитэ дуу, онтон кэлбит бэрэстэбиитэл техникум дириэктэрин кытта буолбакка, Илья Романовыһы кытта урут илии тутуспут. Уопсайдары кэрийэр, бэрээдэги хонтуруоллуур, студены уопсайтан да үүрүөн сөп үһү. Бүтэрбитин кэннэ, орто үөрэхтээх киһини, Айхал руднигар кылаабынай инженеринэн анаан ыыппыттар. Мин Мииринэйгэ ананан тиийээт музейга сылдьыбытым Илья Романович Кычкин Ленин Уордьаннаах мэтириэтэ ыйанан турара. Ити аҕыйах сыл иһигэр, мин үөрэнэрим устатыгар ситиһиитэ...

  Мииринэйгэ өр кэмҥэ бульдозериһынан сыламтата суох үлэлээбит А.А.       Кычкины билэрим. Үскэл көрүҥнээх, бэрт холку, өрүү күлбүт-үөрбүт үтүө майгылаах киһи этэ. Алексей Алексеевиһы Социалистическай Үлэ Дьоруойыгар түһэриэхтээхтэрин туох эрэ кыра тиийбэтэҕин истибиттээхпин. Эдэркээн эрдэҕиттэн киһи буолбут Мииринэйигэр бокуойун буллаҕа, оҕото-уруута тэнийдэҕэ, аҕаларын (эһэлэрин) үтүө аатын саната сырыттахтара. 

  Кинигэ бэлэхтэтэммин, аны Кычкин Егор Дмитриевиһы биллэҕим. Урут  да кини туһунан истэрим, бэйэтин көрүүм үөрэнээччитин Петр Семенович Федоров 75 сааһын туолар юбилейыгар этэ. Онно үгүстүк тыл эппэтэҕэ, үтүөкэн баритон куолаһынан ария толорбута, “Игорь кинээстэн” диэбиттэрэ. Чахчы да, үтүө куолас этэ, ону бигэргэтэн ырыаһытын, тойук туойарын, олоҥхоттон быһа тардан толорорун, сытыы тыллааҕын, көрүдьүөстэниэн да сөбүн туһунан бу кинигэҕэ бары ахталлар. Кинигэҕэ 45(!) ахтыы киирбит. Кинигэ, сахаҕа сэдэхтик кэлэн барар, академик В.П.Ларионов махтал тыллаах ахтыытыттан саҕаланар.  Биллэн турар, саамай истиҥ, кырдьыктаах сиһилии ахтыыны олоҕун аргыһа Республика үтүөлээх бырааһа, ССРС доруобуйа харыстабылын туйгуна Александра Дмитриевна Кычкина оҥорбут. 

Итиччэ элбэх ахтыыларга былаһын тухары Егор Дмитриевич үлэһитин, дьоҥҥо сыһыана истиҥин, биир тэҥин, үгүс эдэрдэри өрө таһаарбытын, көмөлөспүтүн, олоругар ирдэбиллээҕин туһунан этиллэр. Сахалары үгүс сылга таҥнары тарпыт, билигин да тардар “оройуоннаһыы” киниэхэ суоҕун туоһута – ахтыыларга араас оройуон дьоно бары кыттыспыттар. Омугумсах, сахатын эрэ өрө туппут диэҕи, бииргэ үлэлэспит, салайбыт, үүннэрбит дьоно – С.Студенцова, Л.Кичигин,  Т.Голоперова, Баргачан, М.Кривенда, Г.Лагутина, М.Щепеткин, Я.Хор кинини истиҥник-иһирэхтик ахталлар. Уонна бары Егор Дмитриевичка баһыыба, махтал тылларын этэллэр. Эгэ, юбилейынан дьон эҕэрдэлээбэт буолуохтара дуо? Онно Опрядченко, С.Курчатова, В.Биланенко, Б.Бошков, И.Слись, И.Иноземцев, Варламова, Суорун Омоллоон, М.Николаев, В.Качаев курдуктары кинигэҕэ ааҕабыт.  

Кини 21 саастааҕыттан, 1950 сыллаахтан, ыччат лиидэрэ буолбут. Ол да кэмнэртэн ааттаах араатар быһыытынан ахтылларын үгүстүк истэрбит. Үүнэн, сайдан истэҕин аайы бииртэн биир уустук соруктары сүктэрэллэр. Комсомол үлэтин бары үктэлин ааспытын кэннэ, доҕоро Н.Тарскайы кытта Уус-Маайаҕа ыыталлар. Биирэ райком бастакы сэкэритээрэ, иккиһэ - райисполком бэрэссэдээтэлэ. Хаалыылаах оройуону эдэркээн дьон өрө тарпыттар. Егор Дмитриевич үлэлии сырыттаҕына ССКП Киин Комитетыгар инструкторынан Москваҕа ыытар буолбуттар. Сотору иккис телеграмма кэлэн “ыыппаппыт, партия обкомугар отдел сэбиэдиссэйинэн кэлэҕин” диэн буолбут. Москваҕа кини оннугар сахаҕа биир сэдэх киһи В.Павлов барбыт. Кэлин уос номоҕор киирбит Владимир Гаврильевич уонна Егор Дмитриевич табаарыстыы, биир таһымнаах, санаалаах,  быһыылаах-майгылаах буолаллара суруллар.

Егор Дмитриевич партия ханна ыытарынан, Сахатын сирэ, дьон туһа диэн үлэлээн Томпо оройуонун салайарыгар Хаандыгаҕа 17 сыл устата үлэлиир.   Урут Тааттаттан араарыллыбыт Кириэс Халдьаайы кииннээх “Федор Охлопков” аатынан уонна тайҕаҕа саҥа тутуллубут  Тополинай кииннээх “Томпо” совхозтары тэрийбиттэр. Аны Дьабарыкы Хайа чох хостуур тэрилтэтэ, Ааллаах Үүннээҕи геологтар экспедициялара дьаһаллыахтаахтар. Хаандыга дьиҥнээх ГУЛАГ сирэ буолара биллэр, ол ГУЛАГ  Егор Дмитриевич саҕана дьиҥнээхтик эстэр. Уруккуну санатар ГУЛАГтан хаалбыт хаарбах  бараактары, хатыылаах борубулуоханы, харабыл вышкаларын көтүрүү, уулуссалары бетоннааһын, көҕөрдүү, саҥа дьиэлэри тутуу, ону бары өттүнэн хааччыллыылаах оҥоруу ыытыллыбыт. “Федор Охлопков” уонна ”Томпо” совхозтар республикаҕа инники күөҥҥэ тахсыбыттар,

Сойууска бэлиэтэммиттэр, наҕараадаҕа тиксибиттэр. В.М.Кладкин Социалистическай Үлэ Дьоруойа буолбутун бары билэбит. Ити кэмҥэ Нежданинскай көмүһэ арыллар. Уопсайынан геологтары, горняктары, тыатын хаһаайыстыбатын үлэһиттэрин – уустук майгылаах, араас таһымнаах дьону кытта үлэлиир. Р.Брызгалов (ааттыын “Абытай Арамаан”), геологтар тойонноро  Ю.Кудрявай курдуктары кытта биир тылы булан, доҕордоһон үлэлээбит.

Итилэртэн Ю.Кудрявайы ылар буоллахха, кини алмааһы көрдөөччүлэртэн биирдэстэрэ, Хабардины, Щукины кытта биир кэмҥэ Ленинскэй бириэмийэҕэ тиксиэхтээх киһи, Амакинскай экспедиция салалтатын кытта сатаспакка, Хаандыгаҕа кэлбит этэ. Итинтэн да сылыктаатахха, майгы да ураты буолуохтаах, ол үрдүнэн Егор Дмитриевиһы кытта тапсыбыт, совхозтарыгар мэлдьи көмөлөспүт. Бэл маннык түгэн баарын ахталлар: Ю.Кудрявай биир да баттаҕа суох тараҕай этэ (Мин көрбүт киһим). Егор Дмитриевич мунньахха кэлэн сыгынньахтанаат тарбаҕынан баттаҕын көннөрүнэ туран: “Юрий Александрович, тарааххын аҕал эрэ доҕор”,- диэн дьээбэлээбитэ онно бааллары күллэртээбит. Киһитин  да дьээбэ-хообо тумнубатах буоллаҕа, кэлин наар бинсээгин уолугар, көстөр сиргэ, кыһыл өҥнөөх тарааҕы укта сылдьара үһү. Барахсаттар оннук кэпсэтэн, толорсон биэрэ, үлэлии-хамсыы сырыттахтара. Оччотооҕу республика салалтатыттан уонна биллиилээхтэриттэн С.Данилов, И.Игнатьев, А.Томтосов, Н.Соломов, И.Михальчук, И.Аргунов, А.Мунхалов, А.Мигалкин,    Н.Охлопков, С.Платонов,  П.Дудкин,  И.Алексеев, М.Николаев курдуктар уонна онтон да атын үгүстэр мэлдьи киниэхэ чугас эбиттэр. Доҕоро Н.Тарскай суох буолбутугар наһаа хараастыбытын, 1974 сыллаахха кини туруорсуутунан доҕорун көҥүл тустууга бирииһэ Хаандыгаҕа үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбытын ахталлар. 

Е.Д.Кычкин үлэлээбитин тухары үтүөтүн, ситиһиитин барытын холбоотоххо, наһаа үрдүк таһымҥа тахсыбыта, аатырбыта кэпсэнэр. Республикаҕа ити кэмнээҕи саамай чаҕылхай политигынан ааҕыллар буолбут. Кини кандидатурата ССРС үрдүкү салалтатынан КПСС обкомун бастакы сэкэритээрин дуоһунаһыгар мэктиэлэммит. Ону В.Е.Семичастнай, Д.С.Полянскай, онтон да атыттар өйөөбүттэр. Ити барыта тугунан дьааһыйбытын мин эридьиэстии барбаппын. Москваттан Хаандыгаҕа кэлбит тойоттору күүлэйдэппиттэр, эһэни ыттарбыттар. Егор Дмитриевиһы сүүрбэччэлээх эрдэҕиттэн сулууспалаабыт партиятыттан устубуттар, үлэтиттэн уураппыттар, сууттааннар 2  сыл усулуобунай болдьоҕу биэрбиттэр. Итини ахтар дьон суут миэстэтигэр, Хаандыгаҕа буолбакка, туора сиргэ - Покровскайга ыытыллыбытын дьиктиргииллэр. Маны бары обком репрессиятынан ааҕаллар.  Маныаха хас да сыллааҕыта 18 табаны өлөрөн баран тиэйэ сылдьар тойоттор тутуллубуттара сабыллыбытын эбэтэр Дьокуускай киин уулуссатыгар 4 киһини массыынанан тэбистэрэн өлөрбүт киһи усулуобунай болдьоххо эрэ түбэспитин саныыгын.
Е.Д.Кычкин бэрт эрэйинэн партиятыгар төттөрү ылыллыбыт. Тоҕо эрэйинэн диибиний? Төһө эмэ ааттаах-суоллаах дьон уонна бэйэтэ туруорсарын үрдүнэн араас төрүөтүнэн ылыахтарын баҕарбакка уһата-кэҥэтэ сатаабыттар. Өрдөөҕүтэ, комсомол обкомун бастакы сэкэритээрэ эрдэҕинэ, Үөһээ Бүлүүттэн райком бастакы сэкэритээрэ В.Лыглаев комсомол райкомун сэкэритээрэ Ю.Прокопьевы тугу да үлэлээбэтин иһин үлэтиттэн ууратарга туруорсар. Егор Дмитриевич анаан онно тиийэ сылдьар уонна Ю.Прокопьевы көмүскээн үлэтигэр хаалларар. Ол Ю.Прокопьева - көмүскэппит, инники дьылҕатын быһаартарбыт киһитэ  - партиятыгар төннөрүгэр көмөлөспөтөх. Приемҥа киирэ сатыырын “солото суоҕунан” чугаһаппатах, кэпсэппэтэх..

Ахтыы оҥорооччулар Егор Дмитриевич санаата бөҕөтүн, модунун сөҕөн бэлиэтииллэрэ үгүс. Кэлин “Газстрой”, ”Якугазпром” курдук тэрилтэлэргэ генеральнай директор солбуйааччытынан 18 сыл таһаарыылаахтык үлэлээбит. “Газовай промышленность бочуоттаах үлэһитэ” уонна  “Газовай промышленность туйгуна” ааттары ылбыт.  Президент М.Николаев уурааҕынан “СӨ Норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ” уонна “СӨ Бочуоттаах олохтооҕо” ааттары ылбыт.

Ахтыылары ааҕан баран, “аныгылыы репрессияҕа”    түбэспит өссө икки киһини саныыбын. Бастакыта В. Г. Павлов, иккиһэ М. Е. Николаев. Владимир Гаврильевич сүрүн үлэтиттэн туоратыллан баран тостубакка, ханна ыыттылар да, анаммыт тэрилтэтин өрө таһаарара. Олохтон туоруор диэри бэйэтэ олохтообут “Якутмебель” тэрилтэтин салайа олорбута. Михаил Ефимович президенниир быраабын быһан туораппыттарын да кэннэ дойдум туһа диэн олох олорбутун бары билэллэр. Токуччу туттубатах, биир тиэстэттэн эллэммит саха үс ньургун уолаттарыгар, үһүөн бииргэ туралларын курдук, үйэлээх өйдөбүнньүк туруорар наада этэ. Куорат киин, көстүүлээх сиригэр.
 
                                                 Иван БУРЦЕВ      04.03.2026 с.