| News topics |
|
Политика.Митинги. Пикеты. Партии [902]
|
|
Мысли. Думы.Мнения, обсуждения, реплика, предложения [263]
|
|
Суд-закон.МВД.Криминал [1283]
|
|
Право, закон [323]
|
|
Экономика и СЭР [840]
|
|
Власть Правительство Ил Тумэн [1208]
|
|
Мэрия, районы, муниципалитеты [400]
|
|
Мега пректы, планы , схемы ,программы. ВОСТО [215]
|
|
Сельское хозяйство,Продовольствие. Охота и рыбалка [559]
|
|
Энергетика, связь, строительство.транспорт, дороги [156]
|
|
Коррупция [863]
|
|
Банк Деньги Кредиты Ипотека Бизнес и торговля. Предпринимательство [294]
|
|
Социалка, пенсия, жилье [277]
|
|
ЖКХ, строительство [133]
|
|
Образование и наука. Школа. Детсад [216]
|
|
Люди. Человек. Народ. Общество [229]
|
|
АЛРОСА, Алмаз. Золото. Драгмет. [672]
|
|
Алмазы Анабара [161]
http://alanab.ykt.ru//
|
|
Земля. Недра [241]
|
|
Экология. Природа. Стихия.Огонь.Вода [381]
|
|
СМИ, Сайты, Форумы. Газеты ТВ [160]
|
|
Промышленность [43]
|
|
Нефтегаз [285]
|
|
Нац. вопрос [285]
|
|
Соцпроф, Совет МО, Общ. организации [65]
|
|
Дьикти. О невероятном [183]
|
|
Выборы [661]
|
|
Айыы үөрэҕэ [137]
|
|
Хоһооннор [5]
|
|
Ырыа-тойук [23]
|
|
Ыһыах, олоҥхо [109]
|
|
Култуура, итэҕэл, искусство [373]
|
|
История, философия [249]
|
|
Тюрки [76]
|
|
Саха [167]
|
|
литература [45]
|
|
здоровье [469]
|
|
Юмор, сатира, критика [14]
|
|
Реклама [7]
|
|
Спорт [123]
|
|
В мире [86]
|
|
Слухи [25]
|
|
Эрнст Березкин [88]
|
|
Моё дело [109]
|
|
Геннадий Федоров [11]
|
|
BingHan [4]
|
|
|
Main » 2026 » Кулун тутар » 22 » Кулун тутар – Дьөһөгөй Айыы ыйа
Кулун тутар – Дьөһөгөй Айыы ыйа | 19:12 |
Кулун тутар – Дьөһөгөй Айыы ыйа
Саха билиҥҥи халандаарынан, кулун тутар – Дьөһөгөй Тойон таҥара сылынан биллэр.
Холобура, кулун тутар 21 күнүгэр – ол аата сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэр кэмигэр, сырдык баһыйан барар кэмигэр, – саха төрөөбүт күнэ диэн улахан туом ыытыллар. Дьиҥэр бу туом Дьөһөгөй таҥараҕа ананар. Дьөһөгөй – саха норуотун төрдүн таҥарата буолар, Онон саха төрөөбүт күнүн быһыытынан ааҕыллар.
Таҥарата: Дьөһөгөй. Ойуута: сылгы ойуу. Суолтата: саха төрөөһүнэ. Тыла: хоруу. Сулуһа: Үс Мэндэҥэ (Рыбаҕа сөп түбэһэр, көннөрү Мэндэҥэ - Сатурн). Бухатыыра: Кулун Куллустуур. Куота: Күн Ньургустай. Мала: сиэл. Тыаһа: дүҥүр. Үүнээйитэ: талах. Көтөрө: туллук. Кыыла: тайах. Аһа: хайах.
Саха сылгыны ытыктыыр. Маҥнай сылгы төрөөбүт үһү, онтон сылгыттан саха төрөөбүт диэн ааҕаллар. Онон 4-5 тыһыынча сыллааҕыта үөскээбит сылгы култуурата биһиэхэ төрүт суолталаах. Дьөһөгөй сылгы таҥаратын быһыытынан көстөр. Ити биһиэхэ саамай чугас таҥара дэнэр.
Серошевскайга баар, киһи уонна ат бииргэ төрөөбүттэрэ, оттон ынах сүөһү ууттан тахсыбыт диэн.
Онон, Дьөһөгөй уобараһа саха санаатыгар кини төрөөбүт омугун кытта ыкса ситимнээх буолан улахан суолтаны ылара, сылгыны иитэр омук быһыытынан тымныы Арктикатыгар тиийэ тарҕанан олорон Дьөһөгөйүн умнубатаҕа, баччаҕа диэри харыстаан аҕалбыта.
Саха киһитигэр сылгы барахсан Айыы таһымыгар үрдүк суолталаах. Үрүҥ сылгы сиэлэ куһаҕан тыыны кыйдыыр, ол иһин ыраастаныыга, алгыска туттуллар. Биэ үүтүттэн көйөрүллүбүт кырылыы көөнньөр уохтаах кымыс үгүс ыарыыны эмтиир, сэллиги утары охсуһар. Кыһын тоҥорон баран сиикэйдии сиэниллэр сылгы этэ хайа баҕарар саха ыалыгар күндү ас күүһү-уоҕу эбэр, доруобуйаны бөҕөргөтөр. Сылгы хартата, хаана сыбаайба, үбүлүөй остуолуттан бастакынан бүтэр. Сыспай сиэллээх барахсан – былыргыттан күн бүгүҥҥэ диэри миинэр миҥэ, эрэллээх доҕор, минньигэс ас, үҥэр таҥара.
Пекарскайга суруллубутунан, Уордаах Дьөһөгөй Айыы – эр дьон оруолдьуттарыттан биирдэрэ. Хорсун эр дьону, дьоруо аты, тардыылаах оҕуһу биэрэринэн биллэр.
Бу ый эр дьон элбэҕи быһаарар кэмнэрэ буолуон сөп. Ордук спортсменнар, илии-атах үлэтин дьоно, ону ааһан, боотур дьон кыттыгастаахтар.
Өбүгэлэр саныылларынан, Дьөһөгөй Айыы үһүс үөтүүлээх халааҥҥа олорор уонна киһи быһыытынан дьоһуннаахтык сананыыны дьоҥҥо биэрэр. Үрүҥ Айыы Тойон кыра уолун Дьөһөгөй Тойону бу дойдуга түһэрбит, сылгы төрдө буол, урааҥхай саха олоҕун оҥор, түһүлгэтин түстээ диэн алгыһын анаабыт.
Атын айыылар эмиэ Дьөһөгөй буолан көстөр кыахтаахтар дэнэр. Ити Дьөһөгөй уобараһа олус уустугун көрдөрөр. Салгын кут соҕурууҥҥу халлаанынан сылдьар. Итинтэн үтүө санаа үөскүүр. Үтүө санааны үөскэтээччинэн эмиэ Дьөһөгөй биллэр. Ол иһин соҕуруу халлаан төрдүнэн Дьөһөгөйү ааттыыбыт.
Дьөһөгөй дьүһүнэ – эр киһи, сахалыы таҥастаах, уҥа илиитигэр кымньыылаах, хаҥас илиитигэр сэргэ курдук тайахтаах. Үтүө киһини бэлиэтиир.
Эллэй Боотур ыһыах ыспытыгар Соҕуруу ытык Хайаҕа Дьөһөгөй Тойон илэ чахчы түһэн Сылгы сүөһүнэн алҕаабыт сирэ Соҕурууҥу Ытык Хайа Хаҥаласка барыы диэки баар. Билигин ити хайаны Хаҥалас Тумула дииллэр. Былыр манна Дьөһөгөй таҥара түспүт уонна дьоҥҥо сылгы сүөһүнү биэрбит.
Дьөһөгөй Тойон эмиэ сэттэ дьүһүннээх эбит. Кинилэр ини-бии буолан сэттэ сиргэ ыал буолан олохсуйбуттар. Кинилэри холбуур суол Дьөһөгөй суола буолар диэн.
Дьөһөгөй халлааныгар хаһаайыстыбаны тэрийэр, дьиэни-уоту туругурдар, үлэни сайыннарар алгыс иҥмит. Онон, кулун тутар ый хаһаайыстыбаны тэриниигэ дуу чөлүгэр түһэриигэ, ыал-күүс, үлэһит буолууга табыгастааҕынан аатырар. Дьөһөгөй алгыһа киһи быарын туһунан мустар уонна күүс-уох буолан эт-сиин устун тарҕанар, өй буолан инникитин сырдатар диэбиттэр.
Сахалар бэйэлэрин Дьөһөгөй айыы аймахтарынан (дьонунан) ааҕыналлар. Дьөһөгөй дьоно, үөнэ-көйүүрэ кытта, сылгы буолан көстөр дэнэр. Дьөһөгөй олоҕу оҥорор төһүү күүс, кини киирдэҕинэ, киһи сындааһынын устун уох киирэр. Киһи этэ-сиинэ ханнык баҕарар дьайыыга толору бэлэм буолар.
Дьөһөгөй эт-сиин кыаҕын таһынан эт-сиин тулуурун биэрэр: тымныыны, итиини тулуйуу; өр утуйбакка, аһаабакка сылдьыы; өр хамсаабакка күүрүүнү тулуйуу. Маннык барытын холкутук уйар буолбут киһини сылгытыйбыт киһи дииллэр. Сылгытыйыы эт-сиин муҥур тулуурун көрдөрөр. Эт-сиин тулуура өй-санаа тулуура буолан тахсар.
Табыгастаах кэми булгуччу күүтүү – саха биир хаачыстыбата. Кэм кэллэҕинэ куоттарар сатаммат. Кэми кэлиэн билии, кэм кэлиитигэр бэлэмнэнии, кэми таба туһаныы – өбүгэлэрбит үйэлэр тухары чочуйбут үөрэхтэрин ис хоһооно.
Өй-санаа тулуурун эмиэ Дьөһөгөй биэрэр. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар тулуур сүрүн оруоллаах. Тулуур элбэх сыыһаны суох оҥорор. Киһи аҥардас тулуурунан кыайар.
Дьулуур эмиэ Дьөһөгөй сүрүттэн кэлэр. Саамай улахан дьулуур олох дьулуура. Дьулуур аҥардас инники диэки кимии эрэ ааттаммат. Баар балаһыанньаны учуоттааһын – ньымса буолууну үөскэтэр.
Дьүккүөр – санаабыт соругу хайаан да ситиһэргэ дьулуһуу эмиэ Дьөһөгөйтөн.
Дьөһөгөй биэрэр хаачыстыбалара киһи үлэлиириттэн көстөр.
Кулун тутарга киһи сөпкө сылдьарын хааччыйар олох туһунан этиилэргэ манныктар киирэллэр: кулуннары ийэлэриттэн араарар күммүт буолла; көмнөх түстэ, санныбыт чэпчээтэ; саха киһитэ сылгыттан үөскээбитэ; үс күлүҕүҥ үрэллибэтин; төрдүбүт төрүт сирбититтэн, айылҕабыт Саха сириттэн; рто дойдуга олохтоммуппут; туллугум иннибэр туртаҥныы сырыттын; киһи күннээх, уол оҕо дьолоох; аал уоккун отун, алаһа дьиэҕин тэрин; өйдөөбүккүн өһүлүмэ; үс күлүккүн харыстыы сырыт; санааҥ салыйан хаалбатын; санааҥ дьайҕа буоллун; бүгүн бүгүҥҥэр тирэн; бүгүҥҥүгэр кэлэри холбоо; санаабытыҥ сатаннын; саха суругун суруйан кэбис; сайдыыны кытта сырыт, сайда буол; тыал буолбут быркыта суох сүтэр; күн киһитэ сири көҕөрдөр, саха төрөөбүт күнэ сайан кэллэ; кырыа кыһын кыйданан эрэр; санныбыт ирэн барда; тот салгын түстэ, күөх салгын көһүннэ; сарсыарда аайы саргыны санаа; сандал саас салалынна курдук; уруккуну кутуругуттан тутума; кэрэ кэскили кэтээ; тиэтэйэн киһини күллэримэ, хойутаан киһини хомотума; барбахха баран хаалыма; кэлэри кытта сиэттиһэ сырыт.
Дьөһөгөй кулун тутар ыйга сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэр кэмигэр түһэр. Ити кэмтэн саҕалаан сырдык баһыйан барар. Бу кэм саҥа дьыл саҕаланыыта дэнэр.
Дьөһөгөй ойбоно быар туһунан сөп түбэһэр. Былыргы сахалар күүс үөскүүр этинэн быары ааҕаллара. Бу уоргаҥҥа хаһаайыстыба тэринэр, үлэлиир-хамныыр өй-санаа үөскүүр. Дьөһөгөй ойбоно эмиэ сэттэ ыалыгар барытыгар сырыттахха толору аһыллар. Киһи үлэҕэ сыһыана араас буолар. Ол барыта кини төһө ыалга сылдьыбытыттан тутаахтаах. Үлэни кытта сибээстээх ирээт диэн өйдөбүл баар буолар. Киһи биэс ирээттээх буолар. Ирээти таҥара биэрэр. Киһи ирээтин ыла сатыахтах. Ылбатаҕына, атын дьон уоран ылаллар.
Киһи үлэлиир-хамсыыр киинэ быар буолар. Быар төһөнөн толору да үлэлиир кыах улаатар. Быарга күүс киирэр. Киһи төһө эрэ кыахтаах буолар. Аны үлэһин буоларга тулуур ирдэнэр. Үлэ төһө эрэ бирэмэни ирдиир. Аны күүһү ыытаҕын. Ол барыта тулуйар буолахха кыаллар. Ол гынан баран үлэ аҥардас тулууртан тахсыбат. Үлэни кыайарга албас наада. Албаһы биһиги өбүгэлэрбит тыһыынчанан сылларга айан кэбиспиттэрэ. Ону билиэххэ наада. Аны албаһы киһи улэҕэ туһанары сатыыр буолуохтаах. Албаһы билэр буолан баран сатабыла суох киһи – син биир тугу да билбэт. Онтон сатыыр киһи үлэни оҥорор. Үлэ диэн дьоҥҥо туһаны оноруу. Киһи үлэлиир эйгэтигэр быһаарар кыахтаах буолуохтаах. Ол аата тойон уонна хотун буолуу дэнэр.
Саха омук – ат оҕото, ат – кини көтөр кыната, аһыыр аһа, таҥнар таҥаһа, сүрэҕин-быарын ымыыта, улгум, дьулусхан сылгыга, үтүө ат биир кымньыылаах, үтүө киһи биир тыллаах. Саха кыыһа ыал буолаары гыннаҕына түһээн аты миинэн айанныыр, албан аатырыа, дьоһун сураҕырыа. Биэ буолан уол түүлүгэр көстөр. Инники сайдыы, барҕарыы аллаах ат айанын санатар, ол иһин саас-үйэ тухары Саха Дьөһөгөйгө үҥэр-сүктэр.
Саха былыргы үҥкүүтэ – дьиэрэҥкэй, – ат сүүрүүтүн үтүктүү буолар уонна Дьөһөгөйгө ананар.
Дьиэрэҥкэй элбэх көрүҥнээх:
-Көннөрү дьиэрэҥкэй.
-Сыкырыйар дьиэрэҥкэй (сыыйыллар дьиэрэҥкэй). Олоруулаах буолар.
-Хайбаҥныыр дьиэрэҥкэй.
-Көтөр дьиэрэҥкэй.
Элиэ диэн көтөр – туллуктан ураты, эмиэ Дьөһөгөй көтөрүнэн биллэр. Элиэ сылгыны уорбутун туһунан кэпсэл баар. Ол гынан баран итэҕэлгэ кинини Дьөһөгөй көтөрүн быһыытынан өйдөөһүн баһыйар, Элиэ сайын саҕаламмытын бэлиэтиир. Эмиэ, Дьөһөгөй курдук, үүнүүнү-сайдыыны кытта сибээстээх. Дэлэҕэ элиэ кистээтэ да самыыр түһүө диэн итэҕэйиэхтэрэ дуо.
Аны туран, Дьөһөгөй оҕолоро дьиэ-уот иччилэрэ буолаллар. Дьиэ иччитэ – дьиэҕэ олорор иччи, Дьөһөгөй Тойон уола. Кини дьиэ дьолун харыстыыр аналлаах. Аата Дьиэрдэ Бахсыына диэн. Кини оҕонньор бодолоох, бытыктаах. Уҥа илиитигэр ооҕуй оҕус тутуурдаах, хаҥас илиитигэр чыычаах уйалаах. Сороҕор кэргэннээх курдук. Киниэхэ анаан салама ыйыыллар. Баайы-дуолу харыстыыр ампаар иччитэ эмиэ Дьөһөгөйгө сыһыаннаах.
Уопсайынан, айыылартан үс айыы иччилэрдээх:
– Иэйэхсит – айылҕа ичичэлэрин биэрэр.
– Дьөһөгөй – киһи иччилэрин биэрэр.
– Улуу Суорун Кытай Бахсы – Ууһу биэрэр.
Тиэргэн төрдүнэн Дьөһөгөй ааҕыллар, кини орто дойду киһитигэр Эллэй Боотурга тиэргэни тэрийэр дьоҕуру биэрбит дэнэр. Тиэргэн уонна хаһаайыстыба биир кэриэтэ өйдөбүллээхтэр. Урут тиэргэн улахана ыһыах мөһүлгэтинэн кэмнэнэр этэ: улуу баай, улахан баай, орто баай, кыра баай. Саха тиэргэнин кытта саханы төрүттүү турар салаалар дойду баайынан ааҕыллаллар: таба (кыра ахсааннаах омуктар төрүттэрэ), сылгы (саха төрүтэ), саха ынаҕа (саха төрүтэ).
Дьөһөгөй сирдээх буолар. Бу сир сылгы таптаан тохтуур сиригэр оҥоһуллар. Оҥоһуута ытык дабатыыны маарынныыр. Илин диэки сэргэ саамай үрдүк, оттон ити сэргэттэн кынат курдук аҕыс сэргэ кэккэнэн бараллар. Улам кыччаан иһэллэр. Ити сэргэлэр бүтүүлэригэр икки ардыларыгар биир сэргэ турар. Бу сэргэ үөһээ өттө балтыһыахтаах. Алтыһахха тоҕус мас үрүүмпэ турар.
Сэргэлэр бастакы сэргэттэн уратылар, төбөлөрүгэр көтөн иһэр көтөр ойуута баар буолар. Сэргэ үрүүмпэлэригэр ууллубут арыы кутуллар. Сылгыны, атыыр сылгыта ордук, ол суох буоллаҕына биэни да тутуохха сөп. Сэргэлэр устун сиэтэн аһарыллар. Илинтэн арҕаа хаамыллар. Тохсус сэргэҕэ (саамай кыра сэргэгэ) тиийэн баран сылгы үрдүгэр кыратык суорат кутуллар. Онтон алгыс этиллэр. Манан туом бүтэр. Сылгыны баайан туруоруохха сөп эбэтэр ыытыллар. Оҕолор тэйиччи олорон аһыыллар. Сылгы туһунан кэпсэтэллэр. Сылгы оонньуутун оонньууллар.
Саҥата суох алгыс диэн баар. Улуу тунах саҕаламмытын кэннэ бастакы туом кулун кымыһа диэн ааттанар. Бу туомҥа саҥата суох алгыс оҥоһуллар. Алгысчыт аан дойду аҕыс өттүгэр утум-систим хайыһар уонна кымыс кутаттыыр. Ити кэмҥэ кини тугу да саҥарбат, тыаһаабат. Атын дьон эмиэ им-дьим олороллор. Бу кэмҥэ Дьөһөгөй Айыы кэлэр. Кини сүрдээх сиргэмтэх буолар. Кыра да тыастан баран хаалыан сөп. Ол иһин саҥарбаттар, айдаарбаттар. Алгысчыт айыылары ыҥырар. Ити ыҥырыыта туох-хайа иннинэ үчүгэй күн-дьыл турарыгар аналлаах (атыннык эттэххэ көнө өрүттэртэн тыал кэлиэхтээх).
Биһиги олоҥхо ыйынан кулун тутар ыйы билинэбит. Бу ый сүрүн бэлиэтэ Дьөһөгөй буолар. Бу ый биир уратыта диэн дьаҥ ыарыы тарҕанара буолар. Аны ити кэмҥэ олоҥхо истиитэ элбиир. Ол аата олоҥхо биир сүрүн суолтата дьаҥы утары охсуһуу эбит. Эбиитин, ыарыыны суох оҥорор Ытык дабатыы туома эмиэ Дьөһөгөйдүүн силбиһэр.
Хоруу, хоруу, хоруу!
Саханы саха оҥорон
Сандаарпыт,
Киһини киһи оҥорон
Килэппит,
Дьиэни диэлитээччи,
Күрүөнү уһатааччы,
Алтан сэргэни анньааччы.
Аал уоту уматааччы,
Төлкөлөөх түһүлгэни төрүттээччи,
Дэлэй ыһыаҕы тэрийээччи,
Түөрэм туйахтаах,
Нэлим сиэллээх,
Сиэр дьүһүннээх,
Доллу кулгаахтаах,
Санныгар дьаҕыллаах,
Самыытыгар таҥара бэлиэлээх,
Күн Дьөһөгөй
Айыы Тойон бэттэх көрөн
Мичик гын!
Дом!
Афанасьев Л.А.-Тэрис уо.д.а. суруйууларыттан таҥан оҥордо: Дьокуускай куоратын «Айыы итэҕэлэ» итэҕэл тэрилтэтин сэһэнэ Бүөтүр Кэрээкин-Таҥ Бүө.
|
|
Category: Айыы үөрэҕэ |
Views: 21 |
Added by: uhhan1
|
|
|
| Ааҕыылар |
Баар бары (online): 7 Ыалдьыттар (гостей): 7 Кыттааччылар (пользователей): 0 |
|
