Бу сир талбата (меню)
News topics
Политика.Митинги. Пикеты. Партии [889]
Мысли. Думы.Мнения, обсуждения, реплика, предложения [241]
Суд-закон.МВД.Криминал [1230]
Право, закон [314]
Экономика и СЭР [817]
Власть Правительство Ил Тумэн [1164]
Мэрия, районы, муниципалитеты [388]
Мега пректы, планы , схемы ,программы. ВОСТО [206]
Сельское хозяйство,Продовольствие. Охота и рыбалка [534]
Энергетика, связь, строительство.транспорт, дороги [140]
Коррупция [846]
Банк Деньги Кредиты Ипотека Бизнес и торговля. Предпринимательство [280]
Социалка, пенсия, жилье [272]
ЖКХ, строительство [131]
Образование и наука. Школа. Детсад [211]
Люди. Человек. Народ. Общество [198]
АЛРОСА, Алмаз. Золото. Драгмет. [654]
Алмазы Анабара [161]
http://alanab.ykt.ru//
Земля. Недра [240]
Экология. Природа. Стихия.Огонь.Вода [360]
СМИ, Сайты, Форумы. Газеты ТВ [145]
Промышленность [43]
Нефтегаз [274]
Нац. вопрос [283]
Соцпроф, Совет МО, Общ. организации [65]
Дьикти. О невероятном [182]
Выборы [650]
Айыы үөрэҕэ [77]
Хоһооннор [5]
Ырыа-тойук [21]
Ыһыах, олоҥхо [98]
Култуура, итэҕэл, искусство [356]
История, философия [216]
Тюрки [76]
Саха [144]
литература [37]
здоровье [458]
Юмор, сатира, критика [11]
Реклама [7]
Спорт [121]
В мире [86]
Слухи [25]
Эрнст Березкин [88]
Моё дело [109]
Геннадий Федоров [11]
BingHan [4]
Main » 2021 » Сэтинньи » 29 » Сустаанап – баһаар ороспуойдарын баһылыга
Сустаанап – баһаар ороспуойдарын баһылыга
16:22
Сустаанап – баһаар ороспуойдарын баһылыга

   Ааспыт үйэ 20-с сылларын саҕана дойдуга барытыгар НЭП бэлиитикэтэ киирэн, атыы-эргиэн кэҥээн барбыта
. Дьокуускай куоракка ылсыы-бэрсии эргийэр киинэ Эт баһаара (ити билиҥҥи «Куруһаала» турар сирэ) буолан турара. Тыа дьоно эттэрин-үүттэрин манна аҕалан эргинэллэрэ. Оттон, биллэрин курдук, ырыынак, харчы эргийэр сиригэр былыргыттан быйылга диэри криминал дугуйданар. Холобур, 1919 с. Саха сиринээҕи Кыһыл аармыйа командующайын, аатырбыт эсер Б.Геллерт диэн улахан сололоох киһини кыыллыы өлөрөн баран өлүгүн Эт баһаарын киириитигэр илин диэки хайыһыннаран олордон кэбиспиттэрэ эмиэ баара. Кэлин биллибитинэн, кинини Ф.Лебедев диэн бассабыык салайааччытын дьаһалынан өлөрбүттэр курдук. Оччотооҕу Эт баһаарыгар хабыр быһыылаах-майгылаах «Баһаар ороспуойдара» диэн аатырар дьон күннээн-күөнэхтээн олорбуттара. Бу дьоҥҥо биир кэмҥэ Мэҥэ улууһуттан төрүттээх, харса суоҕунан, сытыы тылынан аатырбыт Сустаанап (Ошустанов) диэн ороспуой баһылыгынан сылдьыбыт. Аата чуолкайа биллибэт, ким эрэ Байбал, ким эрэ Көстөкүүн диир. Туох да улахан уруута-аймаҕа суох сулумах киһи эбитэ үһү.

   Сустаанап 1921-23 сылларга үрүҥ бастаанньа да, «пепеляевщина» да кэмнэригэр чекист, милииссийэ, кыһыл армеец буола сылдьыбыт. Ол курдук, 1922-23 сылларга кини Верхоянскай куорат оборуонатыгар бастаан чекист-милииссийэ, кэлин кыһыл армеец буола сылдьыбытын кыһыл бартыһаан Е.Г. Куличкин 1970 с. тахсыбыт ахтыы кинигэтигэр суруйбута. Мин эһэм, Дьааҥы олохтооҕо Н.Е. Горохов-Дьаҕараабыс (1837-1983 сс.), хаайыы кыһалаҥ үлэтигэр түбэһэн баран, 1931-1933 сылларга, бу Сустаанап эмиэ Дьокуускай чугаһыгар хаайылла сылдьарын көрсүбүтүн кэпсиирэ. Бу Сустаанап хаайыыга да сылдьан кыыллыы сигилитинэн киэбирэрэ, оҥорбут сидьиҥ дьыалаларынан өҥнөрө, «сылга муҥутаан 7 киһини эрэ өлөрөрүм, онтон ордугу – суох» диэн киһиргиирэ үһү. Тыаттан Эт баһаарыгар эргинэ киирэр дьон куоракка этэҥҥэ сылдьар туһугар бу киһиэхэ албыннаһар, манньа биэрэр эбиттэр. Сустаанап саллаатынан, харчы хомуйарыгар «тэриэлкэ тутааччынан» эмиэ Мэҥэ киһитэ, уруккута үрүҥ бастаанньа кыттыылааҕа, кэлин Аҕа дойду сэриитигэр баран өлбүт Е.Дьяконов-Чиэппэрдээх сылдьыһара. Бу баандаҕа өссө Нүүйэ Бааската диэн ороспуой сылдьыспытын кэпсииллэр. Бука, билиҥҥи Ленскэй сирин киһитэ буолуо. Номох быһыытынан, бу баанда «байыастара» Эт баһаарыгар киирэр бадараан ортотугар уот оттон баран ол тула лаҕыччы олорон «бэриһиннэрбит» эттэрин үөлэн сииллэрэ. Бу олорон Сустаанап «бүгүн Нам (Мэҥэ, Бороҕон, Таатта...) маннык диэн ааттаах олохтооҕо эргинэ киирдэ. Бу кини этин сии олоробут. Күн устата кини баһыттан биир да баттах түһүө суохтаах, үчүгэйдик көрө-харайа сылдьыҥ» диэн дьонугар дьаһал биэрэрэ үһү.

   Сустаанап Эт баһаарыгар сылдьан дьону өлөрбүтүн илэ көрбүт дьон кэпсээннэрэ бааллар. Мэҥэ улууһун Иккис Мөҥүрүөнүн олохтооҕо С.П. Колосов (1912-2008 сс.) маннык кэпсиирэ:
  ... 1928-1929 сылларга 16-17 саастаах уол аҕабын кытта Дьокуускайга Эт баһаарыгар сылдьыбыппыт. Киэһэрэн, эт атыылыыр лааппылар түннүктэрэ сабыллан эрэллэрэ. Арай, биир бэскэйэ сытыйбыт, суон, улахан нуучча киһитэ кэлэн биир түннүктэн эт атыылаһа туран үөҕүстэ: «Бу тугу биэрдиҥ! Сааххар төкүнүтэн баран аҕаллыҥ дуо?! Эһиги сахалар бука бары бандьыыттаргыт, оннооҕор Дедушка Каландарашвилины өлөрбүккүт...» Бу кэпсэтиини атын түннүккэ дьону кытта кэпсэтэ турбут, бэргэһэтин хаҥначчы ууруммут, оҕо курдук кыра уҥуохтаах саха киһитэ иһиттэ уонна ыкса кэлэн нууччаны тардыалыы-тардыалыы «ты чуо? Сам бандьыыт, наверно!» диэтэ. Нуучча кинини туора хаһыйан кэбиһэн баран ааһа турда. Бу быһыыны көрөн туран аҕам түргэнник бара охсор наадатын, куһаҕан быһыы буолан эрэрин эттэ. Ити икки ардыгар били кыра киһибит куоска курдук ыстанан нуучча арҕаһыгар хатана түстэ, быһаҕынан сүнньүгэ саайда уонна ыраах туора ыстанан кэбистэ. Киһитэ тиһигирээбитинэн өлөн түстэ! Ол кэннэ били баҕайы өлөрбүт киһититтэн быһаҕын хостоон ылан, өлүөхсүт таҥаһыгар туора-маары сотон ыраастаан баран үрдүгэр бырахта уонна холку баҕайытык сис туттан чугас баар куппуулар (ГПУ) ыстаап хонтуораларыгар бара турда. Ким да куттанан чугаһаабат, ааныгар мэлдьи икки ыстыыктаах саалаах харабыллаах ГПУ-НКВД дьиэтэ Эт баһаарыттан чугас баара...

   Сустаанап төһө да ити курдук дьүһүлэнэ сырыттар, саха дьонун өлөрбүт сураҕа иһиллибэт этэ. Сиэҕэр, хоонньугар хастыы да быһаҕы укта сылдьара үһү. Киһитэ улаханыттан-кыратыттан көрөн, улахан, кыра быһахтары анаан уларыта сылдьан «туттара» дииллэрэ. Дьону өлөрөн баран куппуулар хонтуораларыгар тиийэн: «Нохолор! Биир кур оҕуһу өлөрдүм! Биир эмэ соҕотох киһи сытар хаамыралааххыт дуо? Аҕыйах хонукка хаайан кэбиһиҥ эрэ. Үчүгэйдик утуйан сынньаныам, уоскуйуом этэ», — диирэ үһү. Куппуулар ол эппитин хоту аҕыйах хонукка хаайа сытыаран баран таһааран кэбиһэллэр эбит. Сустаанап киһини өлөрөн баран тоҕо туох да эппиэккэ тардыллыбатын дьон оччолорго да олус муодаргыыллара үһү эрээри, куттанан чуолкайдаһа барбаттара...

   Эмиэ Иккис Мөҥүрүөн олохтооҕо А.С. Скрябин-Хомпоот (1922-1997 сс.) манныгы көрбүтүн кэпсиирэ:
   — Сэрии буолуо хас да сыл иннинэ Дьокуускай Баһаарыгар айдаан буолла. Көрбүппүт: Ошустанов киһини өлөрбүт уонна быһаҕынан аспыт сирин ытыһынан саба тутан баран киһитин үрдүгэр олорор. Милииссийэлэр кэлбиттэригэр: «Күөх таҥастаахтар, кэлэн тутуҥ — бу олоробун», — диир. Милииссийэлэр тэлиэгэлээх акка өлбүт киһини – эдэр нууччаны уонна өлөрүөхсүтү тиэйэн илдьэ бардылар.
   Бу Ошустанов кэлин дойдутугар тахсан биригэдьииринэн үлэлээбит. Сэрии саҕана сэбиргэхтэтэн ыалдьан өлбүт...

  Бу кэпсээбит дьонтон «ол туох ааттаах көҥүл барбыт киһиний? Оччотооҕу тыйыс систиэмэ оннооҕор буолуох кыра дьыалаларга дьону талбытынан дьаһайара, тутара-хабара ээ» диэн ыйыталастахпына, бу дьонум «ГПУ салалтата 1928 с. Ксенофонтов хамсааһыныгар кыттыбыт дьону дьакыйарыгар бу Сустаанабы охсор илии, тэбэр туйах быһыытынан туһаммыта. Ол «үтүөтүгэр» туох да эппиэккэ тиксибэккэ сылдьара, наһаалыыра» диэн дьон кистээн кэпсэтэрин истэллэрин тиэрдибиттэрэ. Мантан сылтаан, оччотооҕу ГПУ-НКВД систиэмэтэ Ошустановы дьарыйбатын сэрэйиэххэ сөп курдук. Бастатан туран, уорганнар бу кэрээниттэн тахсыбыт киһийдээни «ксенофонтовщинаҕа» күтүрэммит саха дьонун өлөрөр-өһөрөр «кирдээх үлэлэригэр» туһаммыттарын өйдүүр, сыаналыыр буолуохтарын сөп. Маны тэҥэ, Эт баһаарын ороспуойдара букатын үүнэ-тэһиинэ суох барбаттарын, төһө да кыыллыы сигилилээх буоллар, баһаарга «бэрээдэк» баар буоларын кини көмөтүнэн ситиһэллэрэ буолуо. Быраабы араҥаччылыыр уорганнар криминал көмөтүнэн бэрээдэги туталлара билиҥҥэ диэри тарҕаммыт суол.
   Ханныгын да иһин, чэгиэн өйүнэн толкуйдаатахха, бу барыта киһилии сиэргэ-майгыга баппат толоос дьыала.

   Кэлин бу хара дьаллыкка Сустаанабы бэйэтин куоһарар «биир идэлээҕэ» көстүбүт. Ол Байаҕантай улууһун киһитэ И.Попов-Уһуктаах Уйбаан диэн киһи эбит. Сорох сэһэнинэн ол Уһуктаах Уйбаан 20-с сылларга Дьокуускай куорат уулуссатыгар соҕотоҕун 12 милииссийэ үлэһитигэр кыайтарбакка тэбис-тэҥҥэ охсуһан бурҕатыспыт, бэриммэтэх. Бу киһи туһунан Тааттаттан төүттээх, юрист идэлээх П.П. Винокуров кэпсээнин истэбит:
   — Уһуктаах Уйбаан Байаҕантай улууһун киинэ Баайаҕа Томторуттан үс биэрэстэлээх Эмчигир диэн сиргэ төрөөбүт. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ Манньыаттаах Уолун ылгын уола буола сылдьыбыт. Онно сылдьан кини Ф.В. Слепцов диэн Манньыаттаах Уолугар бирикээсчиктиир биир дойдулааҕа киһини кытта урукку «Детский мир» маҕаһыын анныттан саҕалаан билиҥҥи Бырабыыталыстыба иккис нүөмэрдээх дьиэтин анныгар диэри сир аннынан барар хаспаҕы салайан хастарбыттар. Ол тоннель устун сыарҕалаах ат сир аннынан хайа баҕарар диэки курдат сылдьара үһү. Уһуктаах Уйбаан кэлин Бодойбо, Дьокуускай илэчиискэлэрин кытта куодарыспыт. Олус сылбырҕатын, хапсаҕайын тэҥэ харса суоҕа, албына-көлдьүнэ, үктэтиилээҕэ кэпсээҥҥэ киирбит. Үрүҥ-кыһыл сэриитигэр Бодойбоҕо сылдьар буолан кыттыбакка хаалбыт. Охсуһуу кэмигэр кини аллара буолан хаалан баран «быыһааҥ, абырааҥ! Сиэтэ! Сиэтилэр!» диэн албаһыран хаһыытыы сытан эмискэ миинэн олорор киһитин быһаҕынан анньан өлөрөн кэбиһэр дьээбэлээҕэ үһү. «Биир идэлээхтэрэ» ол да иһин киниттэн ордук дьулайаллар эбит. Уһуктаах Уйбаан Сустаанабы кытта хаһааҥҥыттан куомуннаспыттара биллибэт.

   Сустаанап олус кыраһыабай, бааһынайдыы сырдык хааннаах, куорат мааны ыалын кыыһа ойохтооҕо. Уһуктаах Уйбаан ол дьахтары күрэтэн дойдутугар Байаҕантайга түспүт. Сустаанап оччону истэн баран олоруо дуо, бастыҥ атынан кэннилэриттэн эккирэппит. Ол сырсан Байаҕантай улууһун кыраныыссатыгар баар Мас Аҥаардаах диэн дьаам дьиэтигэр тиийбит. Онно Уһуктаах Уйбаан саха быһаҕын остуолга туруору саайан хаалларбытын көрбүт. Онтон холкутуйан, толкуйдаан баран, «ити аата, доҕорум Уһуктаах Уйбаан дойдутун быспыт! Сырыттыннар! Төннөбүн! Биир бытааһах туһуттан тыыммар өһүм суох» диэн төннөргө быһаарыммыт. Сустаанап бу кэнниттэн соргута тостубута, самныбыта үһү. Оттон Уһуктаах Уйбаан ол күрэппит кыраһыабай ойоҕунуун төрөөбүт алааһыгар тиийэн олохсуйбут. Оҕоломмотохтор. Байаҕантай дьоно-сэргэтэ солко, куруһубалаах мааны таҥаһы бастаан ол дьахтарга көрбүттэр. Кинилэр иккиэн сэллик буолан сэрии иннинэ аҕай өлбүттэр. Онно көмүллэн сыталлар. Уҥуохтарын кириэһэ өтөрдөөҥҥө диэри баара үһү.

«Сустаанап – куппуулар палачтара» диэн этии олохтоох курдук. Урут үрүҥ бастаанньаҕа хамандыыр быһыытынан сылдьыбытын иһин үйэтин тухары эрэй бөҕөтүн көрбүт, лааҕыр-хаайыы бөҕөнү курдары ааспыт, эдэригэр суруйааччы быһыытынан биллэн испит М.П. Слепцов-Отоороп оҕонньор «Ксенофонтовы, Мэхээлэ Артемьевы, Михайловтары уо.д.а. өлөрүүгэ Сустаанап курдук дьону туһаммыттара диэн кэпсииллэрэ кырдьык» диир эбит.
   Уопсайынан, түмүктээн эттэххэ, «ойуур маһа улаханнаах, кыралаах, үтүөлээх-мөкүлээх» диэбиккэ дылы, олоҕун устата батталы утары хорсун охсуһуутунан, киһилии сигилитинэн, биир да киһи тыыныгар турбатаҕынан норуот номоҕор киирбит, биһирэбилин ылбыт Баһылай Манчаарыбытын сэргэ, баламат, кэрээнэ суох майгыларынан, оһоллоох-содуомнаах сырыыларынан бар дьону кэлэппит ороспуой дьон сахаҕа да суох буолбатахтар. Ол курдук, бу Сустаанабы, Уһуктаах Уйбааны сэргэ Көмүстээх Тайҕа ороспуойдара Эһэ Харах Испирдиэҥкэ, Супту Түһэр, Түрбүөн, Нүүйэ Бааската диэннэр эмиэ бааллара. Ити курдук.

   Үтүөнү өрө тутан, куһаҕаны тумнан кэлэр олохпутун оҥостуохтаахпыт. Ол наадатыгар уруккуну-хойуккуну, үтүөнү-мөкүнү барытын тэҥинэн тутан, ыараҥнатан билиэхтээхпит. Ону тэҥэ, Дьокуускай куорат бүгүн-бэҕэһээ эрэ баар буолан хаалбатаҕа. Манна урут эмиэ араас майгылаах-сигилилээх, араас дьылҕалаах дьон олорон ааспыттара, ону билиэхтээхпит диэн бу суруйуубун түмүктүүбүн.

Ылдьаа Куолаһап,
Мэҥэ Хаҥалас, Майа.
Category: История, философия | Views: 1452 | Added by: uhhan1
Total comments: 0
Only registered users can add comments.
[ Registration | Login ]
Сонуннар күннэринэн
«  Сэтинньи 2021  »
БнОпСэЧпБтСбБс
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
2930
Көрдөө (поиск)
Атын сирдэр
Ааҕыылар

Баар бары (online): 13
Ыалдьыттар (гостей): 13
Кыттааччылар (пользователей): 0
Copyright Uhhan © 2022